บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : ระบบวรรณะในพระไตรปิฎก

introduction  to Buddhaphumi  Philosophy :  The Caste System  in the Tripitaka

๑.บทนำความเป็นมาและความสำคัญของวรรณะ

          โดยทั่วไป ชาวพุทธทั่วโลกมักแสวงบุญไปยังเมืองศักดิ์สิทธิ์ทั้ง ๔ แห่งในสาธารณรัฐอินเดีย และสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล เพื่อน้อมระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้า ในการปลดปล่อยดวงวิญญาณมนุษย์จากวัฏจักรอันไม่มีที่สิ้นสุด  

       นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงมีพระปัญญาธิคุณอันล้ำเลิศ โดยทรงศึกษาศิลปศาสตร์ ๑๘ สาขาวิชา   ณ     สถาบันวิศวมิตร  ในทางสังคมพระองค์ทรงเห็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรง ที่เกิดขึ้นกับกลุ่มคนตระกูลต่ำหรือ "จัณฑาล"   ซึ่งถูกลงทัณฑ์ทางสังคมตลอดชีวิตไม่สามารถลืมตาอ้าปาก หรือกลับคืนสู่สังคมได้อย่างปกติสุข ภายใต้ข้อจำกัดของระบอบวรรณะและจารีตประเพณีโบราณ  

     

       เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงสืบค้นความจริงเกี่ยวกับ "ต้นกำเนิด" ของคนจัณฑาล ก็ทรงพบว่าคนกลุ่มนี้เกิดจากละเมิดกฎจารีตประเพณีและกฎหมายวรรณะของศาสนาพราหมณ์อย่างร้ายแรง (เช่นการแต่งงานข้ามวรรณะ) จึงถูกสังคมลงโทษโดยอ้างว่าเป็นประสงค์ของพระพรหม หรือที่เรียกว่า "พรหมทัณฑ์"  

       นอกจากนี้ เจ้าชายสิทธัตถะยังทรงตั้งข้อสงสัยเกี่ยวกับการมีอยู่ของเทพเจ้ามากมาย ซึ่งเป็นความรู้ที่อยู่นอกเหนือขอบเขตการรับรู้ทางประสาทสัมผัสของมนุษย์ทั่วไป ประกอบกับมนุษย์มักมีอคติเนื่องจากความไม่รู้ และมีขีดจำกัดทางอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ความไม่รู้นี้บดบังปัญญา ทำให้มนุษย์ในยุคนั้นเต็มไปด้วยความมืดมิด ไม่สามารถจำแนกความจริงที่สมมติขึ้น (สมมติสัจจะ) ออกจากความจริงขั้นปรมัตถ์  (ปรมัตถ์สัจจะ) และไม่สามารถอธิบายชะตากรรมของจัณฑาลได้อย่างมีเหตุผล 

         ด้วยเหตุนี้ เจ้าชายสิทธัตถะทรงสละความสุขทางโลก  ออกผนวชเพื่อแสวงหาโมกขธรรมในฐานะพระโพธิสัตว์ จนกระทั่งพระองค์ทรงค้นพบและปฏิบัติทางสายกลางคือ "อริยมรรคมีองค์ ๘    จนได้ตรัสรู้ความจริงขั้นปรมัตถ์บรรลุถึง"อภิญญา๖" ในที่สุด อย่างไรก็ตาม ในมิติทางประวัติศาสตร์และสังคมศาสตร์ หลักสูตรการศึกษาพระพุทธศาสนาในประเทศไทย มักมองข้ามและไม่ได้หยิบยกเรื่อง"ระบบวรรณะ" มาศึกษาวิเคราะห์อย่างจริงจัง  ในฐานะปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อการอุบัติขึ้นของพระพุทธศาสนา  ส่งผลให้ชาวพุทธไทย จำนวนมากยอมรับการมีอยู่ของระบบวรรณะในสมัยพุทธกาลโดยปริยาย  โดยขาดการตั้งคำถามหรือการวิเคราะห์เชิงลึก 

         ในกลุ่มผู้แสวงบุญไปยังเมืองศักดิ์สิทธิ์ทั้ง ๔ แห่ง มักจะให้ความสนใจและตั้งคำถามเกี่ยวกับ "ระบบวรรณะ" ในอินเดียอยู่เสมอเนื่องจากหัวข้อนี้แทบจะไม่มีการกล่าวถึงในตำราเรียน หรือหลักสูตรของมหาวิทยาลัยสงฆ์ในไทย อาจเป็นเพราะนักปรัชญาพุทธศาสนาส่วนใหญ่เชื่อว่า "วรรณะ" ไม่ได้เกี่ยวข้องโดยตรงกับต้นกำเนิดของพุทธศาสนาในอนุทวีปอินเดีย   ชาวพุทธไทยจึงมุ่งเน้นไปที่ศึกษาภาคปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นตามหลักอริยมรรคมีองค์ ๘ มากกว่าการศึกษาประวัติศาสตร์และบริบททางสังคม

๒.ประวัติความเป็นมาของระบบวรรณะ  

        เมื่อเราศึกษาต้นกำเนิดของระบบวรรณะจากเอกสารที่เก่าแก่ที่สุดอย่างพระไตรปิฎก (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย) เราจะพบข้อเท็จจริงที่น่าสนใจว่า ประวัติศาสตร์ของสังคมมนุษย์ในยุคอินเดียโบราณนั้น ได้รับอิทธิพลอย่างสูงจากโครงสร้างทางสังคมที่แข็งแกร่งและสร้างความไม่เท่าเทียมกันทั้งทางเศรษฐกิจและการเมือง ระบบวรรณะไม่ได้เกิดขึ้นอย่างฉับพลันทันที    แต่เป็นการพัฒนาอย่างค่อยเป็นค่อยไปผ่านกาลเวลาอันยาวนาน โดยมีปัจจัยหลายประการเป็นตัวขับเคลื่อนรวมถึง เศรษฐกิจ  สังคมและศาสนา เป็นต้น

          แม้ว่าสาเหตุของระบบวรรณะยังคงเป็นหัวข้อถกเถียงกันในหมู่นักตรรกศาสตร์และนักปรัชญา    เนื่องจากมนุษย์ต่างมีข้อจำกัดทางอาตนะภายในในการรับรู้ และมีอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ของตนเอง ทำให้มุมมองของนักคิดเหล่านั้นถูกปกคลุมไปด้วยความมืดมน    จึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์     เมื่อแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับวรรณะนั้น  บางครั้งก็ถูกต้อง บางครั้งก็ผิดพลาด   บางครั้งก็ใช้เหตุผลแบบหนึ่ง  หรือบางครั้งก็ใช้เหตุผลอีกแบบหนึ่ง อย่างไรก็ตามจากหลักฐานในพระไตรปิฎก (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย) นั้นชี้ให้เห็นว่าโครงสร้างทางสังคมในสมัยพุทธกาล  แคว้นต่าง ๆ  เช่นแคว้นสักกะและแคว้นโกลิยะมีการแบ่งกลุ่มคนออกเป็น ๔ วรรณะและกลุ่มนอกวรรณะ ดังนี้ : 

        ๒.๑ วรรณะพราหมณ์ :  วรรณะสูงสุด ทำหน้าที่เป็นนักบวชนิกายต่าง ๆ เจ้าพิธีกรรม และผู้ให้การศึกษา  ได้รับการยกย่องว่าเป็นกลุ่ม ผู้มีความรู้และปัญญาสูงสุดในสังคม  

       

          ๒.๒วรรณะกษัตริย์  :   เป็นวรรณะของผู้ปกครอง  นักรบนักบริหาร  มีหน้าที่ปกป้องบ้านเมือง และดูแลทุกข์ประเทศชาติและดูแลประชาชน มีลักษณะเด่น คือ ความกล้าหาญ และความสามารถในการxd8iv'ประเทศ 

        ๒.๓ วรรณะแพศย์ : เป็นวรรณะของพ่อค้า คหบดี และเกษตรกร มีหน้าที่หลักในการผลิต ขับเคลื่อนทางเศรษฐกิจ และค้าขาย  มีลักษณะเด่น คือ ความขยันหมั่นเพียรและทักษะในอาชีพ 

 

       ๒.๔ วรรณะศูทร  :   วรรณะของกลุ่มผู้ใช้แรงงาน  กรรมกร และผู้ให้บริการในภาคส่วนต่าง ๆ  เช่น  ก่อสร้าง  และการเกษตร มักถูกมองว่าเป็นวรรณะต่ำสุดในระบบ  

         กลุ่มดาลิด (Dalit) หรือจัณฑาล: นอกจาก  ๔  วรรณะข้างต้นแล้ว ยังมีกลุ่มคนที่ตกอยู่ต่ำกว่าวรรณะศูทร ซึ่งเกิดจากการทำลายกฎเกณฑ์การแต่งงานข้ามวรรณะ คนกลุ่มนี้จะถูกกีดกันทางสังคมอย่างรุนแรง  มักถูกมองว่าเป็นสิ่งไม่บริสุทธิ์และไม่มีสิทธิเข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม หรือพิธีกรรมทางศาสนาใด ๆ    เป็นต้น

 ๓.ความสำคัญและพลวัตของวรรณะในอนุทวีปอินเดีย

        ในยุคอินเดียโบราณ ระบบวรรณะส่งอิทธิพลต่อชีวิตประจำวันของประชากรอย่างเบ็ดเสร็จ โดยเป็นตัวกำหนดสถานะ สิทธิ  เสรีภาพ หน้าที่   การเลือกคู่ครอง อาชีพ และปฏิสัมพันธ์ทางสังคม การแต่งงานข้ามวรรณะแทบจะเป็นไปไม่ได้    เนื่องจากทิฐิมานะอันเข้มข้นของชาวอารยัน และทำให้การยกเลิกระบบวรรณะนี้ในสมัยอินเดียโบราณเป็นเรื่องยากยิ่ง โครงสร้างนี้ยังผูกขาดพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ ไว้เฉพาะวรรณะพราหมณ์ในขณะที่วรรณะพราหมณ์ โดยพิธีกรรมทางศาสนามักถูกจำกัดเฉพาะวรรณะพราหมณ์เท่านั้น ในขณะที่วรรณะอื่นต้องปฏิบัติตามกฎเกณฑ์ที่ถูกจำกัดไว้ 

          อย่างไรก็ตาม   ในปัจจุบัน ระบบวรรณะได้ลดบทบาทลงไปมากในทางกฎหมาย แม้จะยังคงมีร่องรอยการแบ่งแยกปรากฏอยู่ในวิถีสังคม  โดยเฉพาะในเขตชนบท     แต่สาธารณรัฐอินเดียในปัจจุบัน ไม่ได้บัญญัติเรื่อง"ระบบวรรณะ" ไว้ในรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน ซึ่งหมายความว่า ระบบวรรณะถูกยกเลิกไปโดยปริยายในมิติกฎหมาย  รัฐบาลอินเดียได้ตราพระราชบัญญัติเพื่อคุ้มครองสิทธิ เสรีภาพ  และความเสมอภาคของประชาชนทุกคน เพื่อปกป้องการเลือกปฏิบัติทางวรรณะ การเปลี่ยนแปลงทางสังคม และเศรษฐกิจได้ลดความสำคัญของระบบวรรณะ

         เมื่อมองย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์   การเกิดขึ้นของระบบวรรณะ   ช่วยให้ชาวอารยันสร้างชุมชนและการเมืองของตนเอง  เช่น แคว้นโกลิยะ  แคว้นโกลิยะแคว้นสักกะและรัฐอื่น ๆ  อีกกว่า ๒๐ รัฐ เพื่อปกป้องชีวิต   และทรัพย์สินของพวกตนเองในอนุทวีปอินเดีย   ซึ่งเดิมเคยเป็นดินแดนของชาวมิลักขะ (ดราวิเดียน)  

      แม้ชาวอารยันจะมีอำนาจอธิปไตยในการปกครองของตนเอง แต่คำสอนของพราหมณ์เกี่ยวกับการบูชาเทพเจ้า (God) และเทวดา (Deva) สร้างรายได้มหาศาลให้แก่พราหมณ์เชื้อสายอารยันและพราหมณ์เชื้อสายมักลักขะจากการสวดพระเวทและทำพิธีกรรม ผลประโยชน์อันมหาศาลนี้เอง ที่นำไปสู่ปัญหาการขัดแย้งทางการเมืองเนื่องจากความโลภของพราหมณ์อารยัน ที่ต้องการผูกขาดศูนย์กลางแห่งความศรัทธา  จึงพยายามหาช่องทางจำกัดสิทธิและหน้าที่ของพราหมณ์มิลักขะ 

         ต่อมาเมื่อพราหมณ์อารยันก้าวสู่ตำแหน่ง "ปุโรหิต" ที่ปรึกษาแก่มหาราชาแห่งแคว้นสักกะในด้านกฎหมาย ขนบธรรมเนียมและราชประเพณี    พวกเขาเริ่มตระหนักว่าหากพราหมณ์มิลักขะยังคงได้รับความนับถือจากประชาชน มหาราชาแห่งแคว้นสักกะอาจทรงแต่งตั้งพราหมณ์มิลักขะเป็นปุโรหิตแทนในอนาคต ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อเสถียรภาพทางการเมืองและรักษารายได้จากการบูชาเทพเจ้าของพวกตน 

      เพื่อรักษาฐานอำนาจและผลประโยชน์พราหมณ์อารยันจึงได้นำเสนอแนวคิดต่อสภาแห่งราชวงศ์ศากยะ เพื่อตราเป็นกฎหมายจารีตประเพณีและข้อบังคับทางวรรณะอย่างชัดเจนโดยแบ่งหน้าที่ของคนทั้ง ๔ วรรณะไว้ไม่ให้ก้าวก่ายกัน เพื่อกำหนดเงือนไขห้ามมีความสัมพันธ์ทางเพศหรือแต่งงานข้ามวรรณะ อย่างเด็ดขาด 

          หากผู้ใดปล่อยให้อำนาจตัณหาครอบงำด้วยตัณหา จนละเมิดกฎเกณฑ์เหล่านี้ จะถือว่าเป็นการกระทำผิดต่อเทวประสงค์ของพระพรหม จะถูกลงทัณฑ์ด้วยการขับไล่เนรเทศออกจากชุมชนตลอดชีวิตต้องใช้ชีวิตเร่ร่อนด้วยความหวาดกลัว อยู่ตามท้องถนนในกรุงกบิลพัสดุ์  ความเชื่ออันฝังรากลึกนี้ถูกสืบทอดผ่านวัฏจักรแห่งการเกิดดับในจิตใจของผู้คนในอนุทวีปอินเดียมาอย่างยาวนาน  

บทสรุปเชิงวิเคราะห์       

  แม้ว่าข้อเท็จจริงที่ว่า "ระบบวรรณะ"ที่ได้สืบทอดกันมาตั้งแต่ก่อนพุทธกาล เป็นที่ยอมรับโดยปริยายในสังคมไทย  ผ่านคำเทศนาของพระภิกษุสงฆ์เถรวาท หรือคำสอนในสถาบันการศึกษา   แต่ตามปรัชญาพุทธภูมิ และพุทธวิธีวิทยา พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน  เมื่อเราได้รับข้อมูลใด ๆ  เราไม่ควรเชื่อโดยทันที่  แต่ควรตั้งข้อสงสัยแล้ว ลงมือตรวจสอบข้อเท็จจริง พร้อมรวบรวมหลักฐานอย่างรอบด้าน

             เมื่อเรามีหลักฐานเพียงพอแล้ว  จึงนำข้อมูลเหล่านั้นมาวิเคราะห์ โดยอนุมาน (Inference) ความรู้จากหลักฐานนั้น เพื่อค้นหาคำอธิบายที่สมเหตุสมผล หากไม่มีหลักฐานเชิงประจักษ์มาพิสูจน์  คำให้การของพยานเพียงปากเดียวย่อมขาดความน่าเชื่อถือ เพราะมนุษย์มีอคติต่อผู้อื่น และมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านประสบการณ์ทางอายตนะภายใน ซึ่งในทางญาณวิทยา(Epistemology) ทฤษฎีประสบการณ์นิยม (Empiricism) ก็ได้ตั้งสมมติฐานไว้เช่นกันว่าผู้ให้การ หรือ ผู้ถ่ายทอดความรู้จะต้องมีความรู้ที่ผ่านการรับรู้ทางประสาทสัมผัสที่ถูกต้อง และสั่งสมอยู่ในจิตใจอย่างแท้จริง 

         จากการศึกษาค้นคว้าหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย และพระไตรปิฎกฉบับหลวง  พบข้อเท็จจริงเบื้องต้นว่าในรัชสมัยของพระเจ้าโอกกากราชแห่งอาณาจักรโกลิยะ (Koliya Kingdom) ชาวโกลิยะ (Koliya people) เชื่อในคำสอนเรื่องเทพเจ้าอย่างพระพรหม พระอิศวร พระอินทร์ เป็นต้น พราหมณ์บางกลุ่มที่เป็นนักตรรกศาสตร์ และนักปรัชญาได้ใช้ปฏิภาณไหวพริบของตนในการแสดงธรรม และคาดคะเนความจริง เพื่อผูกขาดเครื่องบูชายัญและผลประโยชน์  จนกระทั่งเรื่องศาสนากลายเป็นเครื่องมือส่วนตน และประเด็นทางการเมือง ซึ่งในที่สุดนำไปสู่การบัญญัติกฏหมายวรรณะ  เพื่อควบคุมและจำกัดสิทธิของประชาชนในที่สุด   

        ดังนั้น เมื่อผู้เขียนได้ยินเกี่ยวกับ "ระบบวรรณะ" ซึ่งสืบทอดกันมาตั้งแต่ก่อนสมัยพุทธกาลจนถึงปัจจุบัน ในยุคนั้น อาณาจักรโกลิยะและสักกะ ได้จัดตั้งระบบวรรณะแบ่งประชาชนออกเป็น  ๔ วรรณะ คือ  วรรณะกษัตริย์  วรรณะพราหมณ์  วรรณะแพศย์และวรรณะศูทร    แม้ว่าผู้เขียนจะยอมรับข้อเท็จจริงนี้โดยปริยาย แต่ในฐานะมนุษย์ที่มีอายตนะภายในจำกัดในการรับรู้ และมีแนวโน้มที่จะอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ ความรัก ความเกลียดชังและความกลัวของตนเอง   ผู้เขียนพบว่าชีวิตถูกปกคลุมไปด้วยความมืดมิดและขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติและความจริงขั้นปรมัตถ์    เมื่อมนุษย์ซึ่งเป็นนักปรัชญา และนักตรรกศาสตร์แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับความจริงของระบบวรรณะในสมัยพุทธกาลต่อสังคม โดยใช้เหตุผล ซึ่งเป็นเครื่องมือทางปรัชญาในการอธิบายความจริงของคำตอบของพวกเขา     เหตุผลของพวกเขานั้น  บางครั้งก็ถูกต้อง บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง บางครั้งก็เสนอข้อโต้แย้งแบบหนึ่ง และบางครั้งก็เป็นอีกแบบหนึ่ง เมื่อเหตุผลของพวกเขานั้นคลุมเครือและไม่ชัดเจน วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะหรือพระพุทธเจ้า  เมื่อได้ยินความคิดเห็นเช่นนี้ พระองค์ก็จะทรงไม่เชื่อว่าเป็นความจริง และจะไม่ยอมรับบุคคลเหล่านั้นเป็นพยานยืนยันความจริงของเรื่องนั้นได้ 

       ดังนั้น  เมื่อข้อเท็จจริงเรื่อง "ระบบวรรณะ" ตามคำสอนของพระพุทธเจ้านั้น  ยังคงเป็นที่น่าสงสัย และผู้เขียนปรารถนาที่ศึกษาเพิ่มเติมในเรื่องนี้    ผู้เขียนจึงตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานเกี่ยวกับระบบวรรณะของอาณาจักรต่าง  ๆ  เช่น พระไตรปิฎก  อรรถกถา และข้อมูลเกี่ยวกับระบบวรรณะจากเว็บไซต์ต่าง ๆ  เมื่อรวบรวมหลักฐานได้เพียงพอแล้ว    ผู้เขียนจึงวิเคราะห์โดยการอนุมานความรู้จากหลักฐาน       เพื่อหาเหตุผลพิสูจน์ความจริงของคำตอบเกี่ยวกับ " สาเหตุของระบบวรรณะในอนุทวีปอินเดีย"  และเขียนบทความวิเคราะห์นี้ บทความนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับพระธรรมทูตในต่างประเทศ   เช่นอินเดีย  และเนปาล      ในการอธิบายประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา แก่ผู้แสวงบุญชาวไทยในเมืองศักดิ์สิทธิ์ทั้ง ๔ แห่งในสาธารณรัฐอินเดียและสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล บทความนี้อธิบายถึงวิธีการพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า  เอกสารนี้จะเป็นประโยชน์ต่อนักศึกษาปริญญาเอกสาขาปรัชญา พุทธศาสนาและนิติศาสตร์ ในฐานะแนวทางสำหรับการวิเคราะห์ข้อมูลการวิจัยในระดับปริญญาเอก เพื่อให้ได้มาซึ่งความรู้ และความจริงที่ตรงตามเกณฑ์ตัดสินความรู้ที่แท้จริงอย่างสมเหตุสมผลโดยปราศจากข้อสงสัยใด  ๆ  เกี่ยวกับความจริงของคำตอบของปัญหานั้น