องค์ประกอบที่สองของพุทธศาสนา คือหลักธรรมและคำสอน

The Second Element  of Buddhism  is its Doctrines  and Teaching 

คำสำคัญ: หลักธรรมคำสอน  พระพุทธศาสนา

บทนำ

   

            โดยทั่วไปแล้ว   เจ้าชายสิทธัตถะประสูติในวรรณะกษัตริย์ ทรงมีสิทธิและหน้าที่ในการปกครองประเทศ ตามวรรณะของพระองค์         หลังจากสำเร็จการศึกษาหลักสูตรศิลปศาสตร์จำนวน ๑๘ สาขาวิชาแล้ว พระองค์ทรงอภิเษกสมรสกับพระนางพิมพาแห่งราชวงศ์โกลิยะ และทรงมีพระราชโอรส ๑ พระองค์   เจ้าชายสิทธัตถะทรงประทับอย่างสุขสบายพร้อมด้วยข้าราชบริพารจำนวน ๔๐,๐๐๐ คนในปราสาท ๓ หลังภายในเขตพระราชวังกบิลพัสดุ์  หลังจากทรงเพลิดเพลินกับความสุขทางโลกเหล่านี้มาหลายปี พระองค์ฺทรงเริ่มเบื่อหน่ายในความสุขเหล่านี้และทรงตัดสินพระทัยเสด็จเยี่ยมประชาชนและท่องเที่ยวในสวนหลวงของเมืองกบิลพัสดุ์ 

            ขณะท่องเที่ยวในเมืองกบิลพัสดุ์ พระองค์ทรงพบจัณฑาล นักโทษที่ละเมิดคำสอนของศาสนาพราหมณ์ และกฎหมาย ขนบธรรมเนียม และประเพณีของระบบวรรณะ  เนื่องจากพวกเขากระทำความผิดข้อหาการมีเพศสัมพันธ์กับคนต่างวรรณะ หรือปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น เป็นต้น  พระพรหมจึงลงโทษสำหรับพวกเขาที่เรียกว่า "พรหมทัณฑ์" ซึ่งเป็นการลงโทษทางสังคมตามพระประสงค์ของพระพรหม บทลงโทษนี้คือการขับไล่ออกจากบ้านตลอดชีวิต พวกเขาจะสูญเสียสิทธิ และหน้าที่ตามระบบวรรณะไปตลอดชีวิตและไม่สามารถกลับคืนสู่สถานะเดิมทางสังคมได้   เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงเห็นปัญหาจัณฑาล ต้องใช้ชีวิตอยู่ในวัยชรา เจ็บป่วยและตายบนท้องถนนและเห็นเหล่าฤาษีแสวงหาสัจธรรมของชีวิต  พระองค์จึงทรงครุ่นคิดถึงข้อเท็จจริงเกี่ยวกับชะตากรรมของพวกเขาอยู่หลายวัน ด้วยความสงสัยในธรรมชาติของมนุษยชาติ   เพื่อหาวิธีช่วยเหลือจัณฑาลให้พ้นจากความทุกข์และความมืดมิด  

            เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานจากเหล่าปุโรหิต เมื่อพระองค์ทรงได้ยินข้อเท็จจริงว่า พระพรหมได้ลงโทษพวกเขาแล้ว พระองค์ก็ทรงไม่ได้เชื่อข้อเท็จจริงในทันที พระองค์ทรงสงสัยในเรื่องการมีอยู่ของเทพเจ้า เพราะพระองค์ทรงไม่สามารถประกอบพิธีกรรมบูชา  เพื่อสื่อสารกับเทพเจ้าได้เนื่องจากเป็นการปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น    หากเจ้าชายสิทธัตถะทรงประกอบพิธีกรรมบูชาด้วยพระองค์เอง พระองค์จะสูญเสียสิทธิ และหน้าที่ตามวรรณะกษัตริย์ทันที    นอกจากนี้พระองค์จะยังถูกลงโทษโดยพระพรหม     โดยพระพรหมทรงบัญชาให้สมาชิกรัฐสภาแห่งราชวงศ์ศากยะมีหน้าที่บังคับใช้กฏหมายวรรณะ โดยการเนรเทศพระองค์ออกพระราชวังกบิลพัสดุ์ตลอดชีวิต ด้วยเจ้าชายสิทธัตถะทรงมีความเมตตาและพระกรุณาต่อจัณฑาลและมนุษย์ทั่วโลก  พระองค์ทรงตัดสินพระทัยปฏิรูปสังคมในอาณาจักรสักกะ ด้วยการตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐานคือพราหมณ์ ผู้มีสิทธิและหน้าที่ในการประกอบพิธีกรรมบูชายัญเทพเจ้า ซึ่งสามารถสื่อสารกับเทพเจ้าได้ เมื่อรวบรวมหลักฐานได้เพียงพอแล้ว  พระองค์ทรงใช้คำให้การของพยานเป็นข้อมูลสำหรับวิเคราะห์ โดยการอนุมานความรู้จากข้อมูลดังกล่าว   เพื่อพิสูจน์ความจริงของเรื่องนั้น  โดยใช้เหตุผล เป็นเครื่องมือที่ใช้ในการอธิบายความจริงของเรื่องนั้น   

                เมื่อเราศึกษาความเป็นของศาสนาพราหมณ์ จากหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย   เราจึงได้ยินข้อเท็จจริงในเบื้องต้นที่ว่า ในช่วงเวลาที่ศาสนาพราหมณ์เจริญรุ่งเรืองที่สุด ผู้คนในภูมิภาคต่าง ๆต้องเผชิญกับภัยอันตราย  ๕  ประการได้แก่ อัคคีภัย  อุทกภัย ภัยพิบัติจากการบูชายัญสัตว์ การลักขโมย การ ประพฤติผิดในกาม  การโกหกและความประมาท  เป็นต้น  เมื่อชาวเมืองสักกะเผชิญกับความยากลำบากของชีวิต   ชีวิตของพวกเขาจึงเต็มไปด้วยความมืดมน เพราะมีอายตนะภายในของร่างกายมีความสามารถจำกัดในการรับรู้ และมักมีอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ของตนเอง  ชีวิตของชาวสักกะ จึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์  จึงขาดความสามารถในการใช้เหตุผลอธิบายความจริงของชีวิตได้อย่างมีเหตุผล พวกเขาจำเป็นต้องแสวงหาที่พึ่งอันประเสริฐของตนเอง  

                  เมื่อชาวอนุทวีปอินเดียเคารพนับถือพราหมณ์อารยัน ผู้มีชื่อเสียง  พวกเขาจึงเดินทางไปยังวัดต่าง ๆ  เพื่อปรึกษาหารือเกี่ยวกับปัญหาชีวิต  ซึ่งพวกเขาเชื่อว่าพราหมณ์เหล่านั้น มีความสามารถพิเศษหรือปัญญาที่เรียกว่า "ญาณหยังรู้" (insight)  โดยเฉพาะอย่างยิ่งเกี่ยวกับการมีอยู่ของเทพเจ้า   เช่น  พระพรหม  พระอิศวร เป็นต้น เนื่องจากพราหมณ์เหล่านี้ บางคนเป็นนักปรัชญาและนักตรรกวิทยาพวกเขามักแสดงความคิดเห็นของตนเอง และคาดคะเนความจริงของเรื่องราวเหล่านี้ โดยใช้เหตุผล ซึ่งเป็นเครื่องมือที่นักปรัชญา ใช้เพื่ออธิบายความจริงของการมีอยู่ของเทพเจ้าหลายองค์ พวกเขายังสื่อสารกับเทพเจ้าผ่านการบูชายัญถวายวัตถุล้ำค่าต่าง ๆ  เพื่อขอความช่วยเหลือให้บรรลุความปรารถนาในชีวิต  เป็นต้น    

         อย่างไรก็ตาม การใช้เหตุผลของพราหมณ์ซึ่งเป็นนักตรรกวิทยาและนักปรัชญา ซึ่งเป็นมนุษย์ที่มีความสามารถในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในจำกัดและมีอคติต่อผู้อื่น ได้นำพาชีวิตของนักตรรกวิทยาและนักปรัชญาเหล่านี้ไปสู่ความมืดมน พวกเขาจึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์ พวกเขาจึงขาดความสามารถในการใช้เหตุผลอย่างมีเหตุผล  เมื่อแสดงทัศนะของตนเองในฐานะนักปรัชญาและนักตรรกวิทยาต่อสังคม บางคนอาจใช้เหตุผลได้อย่างถูกต้อง  บางคนอาจใช้เหตุผลอย่างไม่ถูกต้อง  บางคนอาจใช้เหตุผลในลักษณะนี้หรือลักษณะนั้นก็ได้   เมื่อนักปรัชญาและนักตรรกวิทยาใช้เหตุผลเพื่ออธิบายความจริงอย่างคลุมเครือและไม่ชัดเจนแล้ว วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะ เมื่อได้ฟังความคิดเห็นของนักปรัชญาและนักตรรกวิทยาแล้ว  จะไม่เชื่อความคิดเห็นเหล่านั้นเป็นความจริงของเรื่องนั้น     ๆ           

             ดังนั้นในสมัยพุทธกาล ผู้คนจึงแสวงหาที่พึ่งทางจิตวิญญาณ เช่น พราหมณ์อารยันและพราหมณ์มิลักขะ เพื่อคำแนะนำในการแก้ปัญหาชีวิต โดยการบูชาพระพรหมและพระอิศวร เพื่อช่วยให้พวกเขาบรรลุความปรารถนา     อย่างไรก็ตาม ผลประโยชน์ของการบูชาเทพเจ้ากลับกลายเป็นประเด็นทางการเมือง เมื่อการบูชาเทพเจ้าของพราหมณ์อารยันและเทวดาของพราหมณ์มิลักขะสร้างรายได้มหาศาล เพือความปลอดภัยของประเทศ  และเพื่อรักษาผลประโยชน์ของการบูชาสำหรับพราหมณ์อารยัน      มหาราชาแห่งรัฐต่าง ๆ ประกาศคำสอนของศาสนาพราหมณ์เป็นกฎหมายวรรณะ ขนบธรรมเนียมและจารีตประเพณี โดยอ้างว่าเมื่อพระพรหมสร้างมนุษย์จากร่างกายของพระองค์  พระพรหมจึงสร้างวรรณะสำหรับมนุษย์ที่พระองค์ทรงสร้างขึ้น เพื่อปฏิบัติหน้าที่ตามวรรณะที่พวกเขาเกิดมา  เมื่อประกาศคำสอนเหล่านี้เป็นกฎหมายวรรณะแล้ว   ย่อมมีสภาพบังคับที่ประชาชนจะต้องปฏิบัติตามกฎหมาย  กล่าวคือ ห้ามมิให้บุคคลเพศสัมพันธ์กับบุคคลในวรรณะอื่น หรือปฏิบัติหน้าที่ตามวรรณะอื่น  หากผู้ใดกระทำการดังกล่าว ถือว่าเป็นผู้ละเมิดคำสอนของศาสนาและกฎหมายวรรณะอย่างร้ายแรง และพระพรหมจะลงโทษ โดยสังคมจะขับไล่ออกจากบ้านเรือนตลอดชีวิต พวกเขาจะสูญเสียสิทธิและหน้าที่ตามวรรณะเดิมไปตลอดชีวิต ไม่สามารถกลับคืนสู่สังคมเดิมเพื่อรับสิทธิและหน้าที่ตามวรรณะเดิมได้ 

           เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงเห็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรงที่ชาวสักกะเผชิญอยู่       พวกเขาไม่มีทางเลือกในเส้นทางของชีวิตตนเอง  ชีวิตของพวกเขาถูกกำหนดให้มืดมนชั่วนิรันดร์  อย่างไรก็ตาม    พระองค์ทรงเมตตากรุณาต่อชาวสักกะและทรงช่วยให้พวกเขาพ้นจากความมืดมนนี้     แม้ว่าพระองค์จะทรงสำเร็จการศึกษาด้านศิลปศาสตร์  แต่พระองค์ก็ทรงไม่สามารถรับรู้ถึงการมีอยู่ของเทพเจ้าได้โดยตรงผ่านพิธีกรรมบูชาด้วยพระองค์เอง เพราะหากพระองค์ทรงทำพิธีกรรมบูชาเป็นการปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น    ถือเป็นความผิดร้ายแรงต่อคำสอนของศาสนาพราหมณ์และกฎหมายวรรณะ เมื่อข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการมีอยู่ของเทพเจ้ายังไม่ชัดเจน   พระองค์จึงทรงสืบเสาะหาข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐาน เช่น คำให้การของปุโรหิตที่ปรึกษาของมหาราชาแห่งแคว้นสักกะ  เป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้เพื่อพิสูจน์ความจริง  โดยการใช้เหตุผลซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญา มาอธิบายความจริงของคำตอบในเรื่องนี้ 

            เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงทราบปัญหาจัณฑาลในแคว้นสักกะนั้น  เกิดจากการที่ผู้คนทุกวรรณะในแคว้นสักกะกระทำผิดอย่างร้ายแรงต่อคำสอนของศาสนาพราหมณ์และกฎหมายวรรณะ ด้วยการมีเพศสัมพันธ์์กับผู้คนต่างวรรณะ พวกเขาจึงถูกสังคมลงโทษด้วยการขับไล่ออกจากบ้านเรือนไปตลอดชีวิต พวกเขาต้องหลบหนีไปอยู่ตามท้องถนนในเมืองใหญ่ ๆ เช่นพระนครกบิลพัสดุ์ พระนครเทวทหะ      เป็นต้นเมื่อพระองค์ทรงถามพราหมณ์ว่า พวกเขาสร้างทฤษฎีกำเนิดของโลกขึ้นโดยอาศัยคำสอนของครูบาอาจารย์ของตน     โดยพวกเขาเชื่อว่ามีพระพรหมและพระอิศวรเนื่องจากพราหมณ์ในรุ่นก่อนเคยเห็นพระพรหมและพระอิศวรในแคว้นสักกะมาก่อน    พระพรหมเป็นผู้ที่สร้างมนุษย์ และวรรณะให้มนุษย์ปฏิบัติหน้าที่ตามวรรณะที่ตนเกิดมา แต่เจ้าชายสิทธัตถะตรัสถามว่า พระพรหมมีประวัติความเป็นมาอย่างไร ? แต่ไม่มีใครตอบได้  

        

            เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงพิจารณาข้อเท็จจริงจากคำให้การของปุโรหิตแล้ว  พระองค์ก็ทรงตระหนักว่าแม้ปุโรหิต จะอ้างว่าสื่อสารกับเทพเจ้าเป็นประจำผ่านการบูชายัญแต่เนื่องจากไม่มีพราหมณ์คนใดสามารถตอบคำถามเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของพระพรหมได้ คำให้การของปุโรหิตเหล่านั้น จึงไม่น่าเชื่อถือว่าพวกเขาสามารถสื่อสารกับเทพเจ้าได้อย่างแท้จริง เจ้าชายสิทธัตถะทรงไม่เชื่อการมีอยู่ของเทพเจ้า   หากพระองค์จะทรงบูชายัญเทพเจ้าด้วยพระองค์เอง เพื่อขอให้พระพรหมยกเลิกกฎหมายวรรณะ แต่พระองค์ก็ทรงไม่สามารถทำได้ จะเป็นการละเมิดคำสอนของศาสนาพราหมณ์และกฎหมายวรรณะอย่างร้ายแรง เพราะกฎหมายห้ามมิให้ผู้ใดปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น  เมื่อความจริงเกี่ยวกับการมีอยู่ของเทพเจ้าตามที่ปุโรหิตกล่าวอ้าง  กลายเป็นสงสัยและพระองค์ไม่ทรงเชื่อว่าเป็นความจริง พระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยปฏิรูปสังคมในแคว้นสักกะ โดยเสนอร่างกฎหมายยกเลิกวรรณะในแคว้นสักกะ อย่างไรก็ตาม    เมื่อสมาชิกรัฐสภาแห่งราชวงศ์ศากยะ พิจารณาร่างกฎหมายดังกล่าวที่เจ้าชายสิทธัตถะทรงเสนอนั้น เป็นการยกเลิกกฎหมายที่บัญญัติไว้แล้วและเป็นร่างกฎหมายที่ขัดแย้ง หรือขัดต่อกฎหมายรัฐธรรมนูญจารีตประเพณีของราชอาณาจักรสักกะ   พวกเขาจึงลงมติเป็นเอกฉันท์ ปฏิเสขร่างกฎหมายยกเลิกวรรณะในแคว้นสักกะตามที่เจ้าชายสิทธัตถะทรงเสนอ เป็นต้น

          เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกจากพระราชวังกบิลพัสดุ์เพื่อผนวชเป็นพระโพธิสัตว์  พระองค์ทรงแสวงหาสัจธรรมแห่งชีวิต  เพื่อพิสูจน์ว่าพระพรหมทรงสร้างมนุษย์และวรรณะ เพื่อให้มนุษย์ปฏิบัติหน้าที่ตามวรรณะที่เกิดมา ดังที่พราหมณ์ได้สอนไว้   อย่างไรก็ตาม  เมื่อพระองค์ทรงศึกษาอยู่กับอาฬารดาบส กาลามโคตร,   อุททกดาบส  พระองค์ทรงใช้เวลาหลายปีในการค้นพบอริยมรรคมีองค์ ๘    พระองค์ทรงปฏิบัติธรรมจนกระทั่งบรรลุความจริงของชีวิตมนุษย์ คือความรู้ในระดับอภิญญา ๖ ประการ    ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น 

           ผู้เขียนอนุมานว่าคำสอนของพระพุทธเจ้า ครอบคลุมทั้งหลักธรรมและการปฏิบัติที่นำไปสู่สัจธรรมของชีวิต สิ่งเหล่านี้เป็นหลักการสากลที่ มนุษย์ทุกคนสามารถนำไปใช้      เพื่อบรรลุสัจธรรมของชีวิตได้ โดยไม่เลือกปฏิบัติเช่นเดียวกับกฎหมายวรรณะ ในทางตรงกันข้ามแม้ว่าศาสนาพราหมณ์จะมีลักษณะเช่นเดียวกับพระพุทธศาสนาคือ จะมีหลักคำสอน และแนวทางปฏิบัติที่ช่วยให้บรรลุสัจธรรมของการมีอยู่ของเทพเจ้าผ่านการบูชายัญ แต่สิทธิและหน้าที่ในการศึกษาคำสอนและการประกอบพิธีกรรมบูชายัญนั้น เป็นของวรรณะพราหมณ์โดยเฉพาะ ดังนั้นการบูชายัญเพื่อบรรลุสัจธรรมของการดำรงอยู่ของเทพเจ้าไม่ใช่หลักการสากลที่ทุกคนสามารถปฏิบัติได้  ผู้ใดฝ่าฝืนคำสอนทางศาสนาและกฎหมายวรรณะโดยการสมสู่กับคนต่างวรรณะและปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น  จะถูกลงโทษโดยพระพรหม จะต้องสูญเสียสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายวรรณะไปตลอดชีวิต และไม่อาจกลับคืนสู่สถานะเดิมทางสังคมได้  เป็นต้น  

          เรื่องนี้สามารถอธิบายได้ง่าย  ๆ  โดยไม่ต้องลงรายละเอียดมากนัก ตัวอย่างเช่น พระพุทธเจ้าทรงอธิบายหลักแห่งการเกิดขึ้นโดยอาศัยกันและกันในคำสอนต่าง ๆ ที่เรียกว่า "หลักปฏิจจสมุปบาท"  เพื่อให้สาวกของพระองค์เข้าใจได้ง่ายขึ้น  เมื่อฤาษีทั้งห้าได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระองค์    พวกเขาได้ยินเกี่ยวกับสังสารวัฏ ความตายและการเกิดใหม่,   วิชชา ๓, และหลักกรรม  เป็นต้น   เมื่อพวกเขาเชื่อในคำสอนของพระพุทธเจ้าและปฏิบัติมรรค ๘  ประการ  พวกเขาได้บรรลุอภิญญา ๖ ประการ

            เมื่อผู้เขียนพบหลักฐานเรื่องนี้ในไตรปิฎกเล่มที่ ๔ พระวินัยปิฎกเล่มที่ ๔ มหาวรรคภาค ๑ ธัมมจักปปวัตตนสูตร ปฐมเทศนา  ข้อ ๑๓.ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งกับพระภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลายที่สุดสองอย่างนี้บรรพชิตไม่พึ่งเสพคือ กามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลาย (การดื่มด่ำกับความสุขทางประสาทสัมผัส) ซึ่งเป็นความจริง (ธรรม) อันทราม (ทางเสื่อม) เป็นของชาวบ้านที่เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยไม่ประกอบด้วยประโยชน์ อัตตกิลมถานุโยค (การสร้างความลำบากและทุกข์ทรมานแก่ตน) เป็นทุกข์ไม่ใช่ของพระอริย ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ 

         ดูก่อนภิกษุทั้งหลายปฏิปทาสายกลาง ไม่เข้าใกล้ที่สุดทั้งสองอย่างนั้น   นั่นตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิดย่อมเป็นไปเพื่อสงบเพื่อความรู้ยิ่ง  เพื่อความตรัสรู้เพื่อนิพพาน

            ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาสายกลาง ที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั่น เป็นไฉน  ? ปฏิปทาสายกลาง ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละคือปัญญาอันเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งจิตชอบ ๑     ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลคือ ปฏิปทาสายกลางนั้น  ที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิดย่อมเป็นไปเพื่อสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน".  

          จากการศึกษาหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยที่กล่าวถึงข้างต้น และจาการฟังข้อเท็จจริงว่าพระธรรมเทศนาครั้งแรกของพระพุทธเจ้าแก่พระปัญจวัคคีย์คือ "ธัมมจักรกัปวัตนสูตร" เน้นย้ำว่าชีวิตของภิกษุไม่ควรดำเนินไปเหมือนฆราวาส โดยเฉพาะอย่างยิ่ง :       

                ๑. กามสุขัลลิกานุโยค หมายถึงการหลุ่มหลงในความสุขทางประสาทสัมผัส   โดยทั่วไปแล้ว  มนุษย์รับรู้รูป  เสียง  กลิ่น       รส  โผฏฐัพพะ     และธัมมารมย์     ผ่านอายตนะภายในของตนเองและเก็บเรื่องราวเหล่านี้ไว้เป็นข้อมูลทางอารมณ์ในจิตใจ             อย่างไรก็ตามตามคำสอนของพระพุทธเจ้านั้น      ธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ไม่ได้เป็นเพียงการรับรู้และรวบรวมข้อมูลทางอารมณ์เท่านั้น     แต่ยังเกี่ยวกับข้องกับธรรมชาติของการเป็นนักคิดด้วย   เมื่อรับรู้รูป    เสียง   กลิ่น รส  โผฏฐัพพะและสิ่งต่าง ๆ ในจิตใจ เมื่อจิตใจจะตีความข้อมูลทางอารมณ์เหล่านี้ เป็นความจริงในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง นำไปสู่ความชอบใจ      ความสุข   และความปรารถนาที่จะได้มา ซึ่งสิ่งเหล่านั้นเพื่อสนองความต้องการของตนเอง    เป็นต้น

         - การยึดติดกับความสุขทางประสาทสัมผัส   หรือวัตถุสิ่งของมากเกินไปเกินกว่าความจำเป็นในชีวิตประจำวัน     เช่น การมีรถยนต์ที่ไม่จำเป็นมากว่าหนึ่งคันที่ไม่จำเป็นในชีวิตประจำวัน      ค่าใช้จ่ายในการบำรุงรักษาอย่างต่อเนื่องหรือค่าเครื่องประดับมีแพงเกินความจำเป็น เป็นต้น 

 

          - คำว่า"เสียง"  หมายถึงการใช้ชีวิตจมอยู่กับชีวิตกลางคืนก่อให้เกิดค่าใช้จ่ายรายวันจำนวนมาก 

        -กลิ่นหอมของน้ำหอม และพืชพรรณนานาชนิดที่ผู้คนมักแสวงหาเพื่อชื่นชมและดมกลิ่นอยู่เสมอ  เป็นต้น.  

          - รสชาติของอาหารราคาแพง  ที่ผู้คนแสวงหาเพื่อรับประทาน  

          - ตัณหา   ความลุ่มหลงในร่างกายมนุษย์  เป็นความลุ่มหลงในสิ่งไม่เที่ยงแท้เกิดขึ้น   ดำรงอยู่ชั่วระยะเวลาสั้น ๆ  แล้วก็สลายไปโดยไม่ทิ้งร่องรอยใด ๆ   เป็นต้น

         ๒. อัตตกิลมถานุโยค (ความทุกข์ที่เกิดจากตนเอง)   การปฏิบัติธรรมอย่างสุดโต่งและเข้มงวดจนทรมานร่างกายถึงขั้นผอมแห้ง    และทุกข์ทรมานนั้นเป็นความพยายามที่ไร้ประโยชน์ ในบางกรณีอาจนำไปสู่ความตายได้ ดังเช่น พ่อแม่ของพระมหาวีระ   ผู้ก่อตั้งศาสนาเชน  ซึ่งเสียชีวิตจากการปฏิบัติธรรมอย่างเข้มข้นโดยไม่สามารถชำระจิตใจให้บริสุทธิ์จากกิเลสได้  ดังนั้น การปฏิบัติธรรมอย่างเข้มงวดจึงเป็นความพยายามที่สูญเปล่า และไม่นำไปสู่การตรัสรู้หรือการหลุดพ้นใด ๆ ได้. 

 

                 จากหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยนั้น   ผู้เขียนวิเคราะห์ว่าพระพุทธเจ้าทรงสอนนักพรตทั้งห้าว่าการปฏิบัติของพระองค์ ซึ่งอิงจากประสบการณ์ชีวิตของพระองค์นั้น เป็นวิธีทรงเคยปฏิบัติมานั้นมาสอนแก่ปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ ว่าเป็นวิธีการที่ไม่ควรปฏิบัติตาม  เพราะไม่นำไปสู่การตรัสรู้ หรือบรรลุซึ่พลังเหนือธรรมชาติ(อภิญญา) ได้