บทนำ สู่ปรัชญาพุทธภูมิ : พระพุทธศาสนาเป็นศาสนา ปรัชญา และวิทยาศาสตร์หรือไม่

 บทนำ"สู่ปรัชญาพุทธภูมิ" :  พระพุทธศาสนาเป็นศาสนา  ปรัชญา และวิทยาศาสตร์หรือไม่ ?(Introduction  to   Buddhabhumi Philosophy : Is Buddhism a Religion, philosophy, and  science?)

 ผู้แต่ง: พระครูวิสุทธิมงคลบัณฑิต, ผศ.ดร.

ตำแหน่ง  :    อาจารย์ประจำหลักสูตรพุทธศาสตร์มหาบัณฑิต     สาขาปรัชญา      มหาวิทยาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตนครราชสีมา

บทคัดย่อ   

             บทความวิชาการนี้มุ่งศึกษาวิเคราะห์สถานะของพระพุทธศาสนาในฐานะ "ศาสนา"  ปรัชญา    และวิทยาศาสตร์ผ่านกรอบ "ปรัชญาพุทธภูมิ"       โดยทบทวนภูมิหลังทางประวัติศาสตร์เชิงวิพากษ์ฺในยุคก่อนพุทธกาล     ซึ่งสังคมอนุทวีปอินเดียตกอยู่ภายใต้ความเชื่อเรื่องการมีอยู่ของเทพเจ้า          ผู้คนจึงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของระบบวรรณะและจารีตประเพณีอันเด็ดขาด   ผลการศึกษาอนุมานความรู้ได้ว่า  พระพุทธศาสนามีสภาวะร่วมกันทั้ง ๓ มิติกล่าวคือ

 ๑.ในมิติปรัชญา เป็นความรู้ของมนุษย์ใช้เหตุผลและตรรกะเชิงวิเคราะห์ในการตั้งคำถามและอธิบายสังจธรรมของชีวิต(สมมติสัจจะและปรมัตถ์สัจจะ) 

๒.ในมิติศาสนา   พระพุทธองค์ทรงก้าวพ้นเพียงกรอบความคิดไปสู่การมีระบบจริยธรรม   ภาคปฏิบัติ    (ศีล สมาธิ ปัญญา)และมีเป้าหมายสูงสุดคือการหลุดพ้น (นิพพาน)

๓.ในมิติวิทยาศาสตร์  พระพุทธศาสนามีการกระบวนการสืบเสาะหาความจริงเชิงประจักษ์ (Empirical  Approch )      ตามแนวทางกาลามสูตรและอริยมรรค

ข้อสรุปเชิงสังเคราะห์นี้ไม่เพียงแต่สร้างความเข้าใจที่กระจางชัดต่อโครงสร้างองค์ความรู้พุทธศาสนา   แต่ยังสามารถนำไปใช้เป็นเป้าหมายระเบียบวิธีวิจัย  (Research Methodology) สำหรับนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาและเป็นฐานข้อมูลเชิงวิชาสำหรับพระธรรมทูตในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในระดับสากลคำ

สำคัญ  :  พระพุทธศาสนา, ศาสนา, วิทยาศาสตร์,  ปรัชญาพุทธภูมิ

บทนำ ภูมิหลังและความสำคัญของปัญหา          มนุษย์โดยทั่วไปมีข้อจำกัดทางอายตนะภายในในการรับรู้     และเก็บรวบรวมข้อมูลเชิงประจักษ์ (Empirical  Data)     อีกทั้งยังมักถูกครอบงำด้วยอคติ ความรัก     ความเกลียดและความไม่รู้ (อวิชชา)  ทำให้ยากแก่การแยกแยะระหว่าง "สมมติสัจจะ" (ความจริงโดยสมมติทางสังคม) และ "ปรมัตถ์สัจจะ" (ความจริงขั้นสูงสุด) 

ในยุคก่อนพุทธกาล ดินแดนอนุทวีปอินเดียนั้นผู้คนตกอยู่ภายใต้สภาวะมืดมนทางปัญญา สังคมถูกควบคุมด้วยจารีตประเพณีของศาสนาพราหมณ์และกฎหมายวรรณะซึ่งประกาศใช้เป็นกฎหมาย ที่มีสภาพบังคับอย่างเด็ดขาด     มีการอ้างอำนาจศักดิ์สิทธิ์ของพระพรหม เพื่อแบ่งชนชั้น  ผู้คนถูกจำกัดสิทธิ เสรีภาพและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์  คนกระทำผิดจารีตประเพณีในศาสนาพราหมณ์ หรือลูกข้ามวรรณะ ถูกผลักให้กลายเป็น "จัณฑาล" ต้องเผชิญความเจ็บป่วย ตกระกำลำบาก และตายอย่างโดดเดี่ยวบนท้องถนน เป็นต้น   

เจ้าชายสิทธัตถะทอดพระเนตรเห็นความทุกข์ทรมานของกลุ่มจัณฑาลและนิมิตต่าง ๆ  จึงเกิดความสงสัยต่อสัจธรรม และความยุติธรรมในสังคม   แม้เจ้าชายสิทธัตถะจะทรงปฏิรูปสังคมผ่านระบบรัฐสภาแห่งแคว้นสักกะ  เพื่อยกเลิกกฎหมายวรรณะ    แต่ข้อเสนอได้รับการปฏิเสธโดยอ้างอิงบทบัญญัติแห่งจารีตประเพณีสูงสุด (รัฐธรรมนูญในสมัยอินเดียโบราณ) เหตุการณ์นี้กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ ที่ทำให้พระองค์ทรงตัดสินพระทัยออกผนวช      เพื่อแสวงหาความจริงขั้นปรมัตถ์ด้วยกระบวนการทดลองและสืบเสาะทางจิต จนกระทั่งบรรลุการตรัสรู้กฎธรรมชาติ (กฎแห่งกรรมและไตรลักษณ์)นำไปสู่อริยมรรคมีองค์ ๘  อันเป็นเครื่องมือในการยกเลิกความมืดมนทางปัญญาของมนุษยชาติ

๒. พุทธศาสนาในฐานะปรัชญา  ศาสนา หรือวิทยาศาสตร์ ?

             ๒.๑  พระพุทธศาสนาในฐานะ " ปรัชญา" (philosophy)  เมื่อความรู้ของมนุษยชาติในก่อนสมัยพุทธกาล    ต้นกำเนิดมาจากของพราหมณ์ซึ่งเป็นนักปรัชญาและนักตรรกศาสตร์ อธิบายความคิดเห็นของตนเกี่ยวกับการมีอยู่ของเทพเจ้า โดยอาศัยปฏิภาณไหวพริบและคาดคะเนจากสิ่งที่ได้ยินเท่านั้น  เหตุผลของนักปรัชญาในสาขาเหล่านั้น บางครั้งก็ถูกต้องและสอดคล้องกับข้อเท็จจริง บางครั้งก็ไม่ถูกต้องและไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงของเรื่องนั้น    เมื่อเหตุผลที่ใช้อธิบายความคิดเห็นของนักปรัชญาในสาขาเหล่านั้น คลุมเครือและไม่ชัดเจนแล้ว วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะจะทรงไม่เชื่อถือความคิดเห็นของนักปรัชญาในสาขาเหล่านั้น  ดังนั้น เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทอดพระเนตรเห็น "จัณฑาล" ที่พราหมณ์อ้างว่าถูกลงโทษโดยพระพรหม และตามกฎหมายวรรณะกำหนดหน้าที่  ให้ผู้คนในสังคมบังคับคดีตาม พระประสงค์ของพระพรหม ด้วยการเนรเทศพวกเขาออกจากบ้านตลอดชีวิต และถูกบังคับให้ใช้ชีวิตอยู่ตามท้องถนนในเมืองกบิลพัสดุ์ แม้กระทั่งในวัยชราภาพ    เจ็บป่วย และตายอยู่ตามท้องถนนที่เจ้าชายสิทธัตถะเสด็จผ่าน    ต่อมาพระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยที่จะปฏิรูปสังคมในอาณาจักรสักกะ  โดยการเสนอร่างกฎหมายเพื่อยกเลิกวรรณะ อย่างไรก็ตาม  สมาชิกแห่งรัฐสภาศากยะพิจารณาไม่เห็นด้วยกับร่างกฎหมายฉบับดังกล่าว โดยอ้างว่าเป็นการละเมิดหลักการแห่งถูกต้องชอบ "ธรรมของกษัตริย์" ซึ่งถือเป็น"รัฐธรรมจารีตประเพณีสูงสุด" แห่งราชอาณาจักรสักกะในการปกครองประเทศ ดังนั้น  พระพุทธศาสนาจะมีการใช้เหตุผลเชิงวิเคราะห์ :มีการใช้ตรรกะและเหตุผลอธิบายความจริงของโลกและชีวิต ซึ่งมีทั้ง "สมมติสัจจะ" และ "  ปรมัตถ์สัจจะ" เพื่อตอบคำถามพื้นฐานของมนุษย์ว่า "มนุษย์มีความเป็นมาอย่างไร ?"   "ทำไมมนุษย์ถึงทุกข์?" มนุษย์มีชีวิตหลังความตายหรือไม่"   

             ๒.๒ พระพุทธศาสนาในฐานะ "ศาสนา"  (Religion)

       วิธีการปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์ :  แตกต่างจากปรัชญาทั่วไปก็หยุดแค่ "ความคิด"   แต่พระพุทธศาสนามี ระบบจริยธรรม  ภาคปฏิบัติ (ศีล สมาธิ ปัญญา) และเป้าหมายสูงสุดคือ   การยกระดับจิตใจสู่นิพพาน 

   

 ๒.๓ พระพุทธศาสนาในฐานะ"วิทยาศาสตร์ " 

      กระบวนการสืบเสาะ:สอดคล้องกับ "กาลามสูตร"คือการไม่ยอมรับข้อเท็จจริงในทันที (สัจจะความเชื่อ)  แต่เริ่มต้นจาก ความสงสัย การตั้งสมมติฐาน  การเก็บรวบรวมหลักฐานเชิงประจักษ์และการทดลองปฏิบัติ (อริยมรรคมีองค์ ๘)  จนเห็นผลจริง

          เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงไม่สามารถปฏิรูปการเมืองผ่านระบบรัฐสภา โดยการยกเลิกกฎหมายวรรณะจารีตประเพณี และเปลี่ยนความคิดของสมาชิกรัฐสภาศากยวงศ์ได้ในเรื่องความเชื่อในศาสนาพราหมณ์ได้ พระองค์ทรงตัดสินพระทัยเพื่อออกผนวชเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงฝึกฝนศักยภาพของพระองค์ในหลากหลายด้าน แต่ก็ไม่ประสบผลสำเร็จในการบรรลุความรู้ที่แท้จริงในชีวิต เส้นทางสุดท้ายพระโพธิสัตว์สิทธัตถะทรงเลือกปฏิบัติคือการปฏิบัติธรรมมรรคมีองค์๘ อันประเสริฐเพื่อบรรลุถึงความรู้แท้จริงของชีวิตในระดับอภิญญา ๖ ทรงตรัสรู้กฏธรรมชาติของชีวิตมนุษย์อันเป็นปัจจัยที่ก่อให้เกิดชีวิตมนุษย์ใหม่ คือกายและจิตเป็นปัจจัยสำคัญของชีวิต ทั้งสองไม่สามารถขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้ 

         ชีวิตมนุษย์ถูกควบคุมด้วยกฎไตรลักษณ์  เมื่อวิญญาณอุบัติในครรภ์มารดาแล้วเกิดขึ้น  ดำรงอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่งแล้วก็ดับไป การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าคือ การตระหนักรู้ในความจริงของชีวิตมนุษย์มนุษย์ทุกคนมีวิญญาณเป็นตัวตนที่แท้จริง จิตวิญญาณยังออกจากร่างของผู้ตายไปเกิดในภพภูมิอื่น   ภพภูมิเหล่านั้นอาจเป็นนรก สวรรค์ หรือโลกมนุษย์    ขึ้นอยู่กับการกระทำของตนเองบางครั้งเรียกว่าอกุศลกรรมบ้าง บางครั้งเรียกว่ากุศลกรรมบ้าง ที่สั่งสมไว้ในจิตของตนเอง นี่คือกฎธรรมชาติของชีวิตมนุษย์    เราไม่สามารถหนีพ้นกฎแห่งกรรมนี้ได้ กรรมที่กระทำไป   ทำให้จิตวิญญาณของผู้กระทำกรรมชั่วไปเกิดในทุคติภูมิ 

       สำหรับบรรดาผู้ทำความดี  แม้มนุษย์จะพยายามป้องกันไม่ให้กรรมเหล่านั้น ย้อนกลับมาหาตนด้วยการทำพิธีบูชายัญเทพเจ้าองค์ใด องค์หนึ่ง  เพื่อช่วยให้พ้นจากกรรมของตนเอง  แต่ท้ายที่สุดแล้ว  พวกเขาก็ไม่อาจหลุดพ้นจากรรมนี้ได้      เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสรู้ พระองค์ไม่เพียงแต่ทรงเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้น และความจริงขั้นปรมัตถ์ของชีวิตเท่านั้น  แต่ยังทรงประยุกต์ใช้ความรู้นี้มาใช้ด้วย พระองค์ทรงใช้อริยมรรคมีองค์ ๘   สอนให้ชาวอนุทวีปอินเดีย  เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นรู้ให้หายมืดมนของชีวิต    โดยสั่งสอนพวกเขาที่จะเข้าใจความจริงของชีวิต  เช่น พระองค์ทรงสอนปัญจวัคคีย์ทั้งห้าให้เป็นพระอริยบุคคล ทรงสอนยสกุลบุตรและเพื่อนอีก ๕๔ คนจนเป็นพระอริยบุคคล    ทรงสอนชลิฏ ๓ พี่น้องและพระสาวกอีก ๑,๐๐๐ รูปให้บรรลุพระอรหันต์  ทรงสั่งสอนพระเจ้าพิมพิสารและชาวราชคฤห์จนบรรลุธรรม ๑๑๐,๐๐๐ คน และสอนชาวกบิลพัสดุ์ให้บรรลุธรรม เป็นต้น

              ดังนั้นผู้เขียนได้ยินคำถามว่าพระพุทธศาสนาเป็นศาสนา  ปรัชญา หรือวิทยาศาสตร์    ผู้เขียนจึงไม่ได้ยอมข้อเท็จจริงในทันที     ผู้เขียนจึงสงสัยไว้ก่อนว่ายังไม่เป็นความจริง จนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริง และรวบรวมหลักฐานต่าง ๆ   เมื่อได้หลักฐานเพียงพอแล้ว  เนื่องจากผู้เขียนมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในร่างกายของตนเอง และมีอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ของตนเอง ส่งผลให้ผู้เขียนและมนุษย์ทุกคนเต็มไปด้วยความมืดมนของชีวิต และขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้น เช่นประวัติความเป็นมาของมนุษย์ชาติ  หรือเรื่องราวของพระพุทธเจ้า ซึ่งเป็นเหตุการณ์นี้จึงเกิดขึ้นเมื่อกว่า ๒,๕๐๐ ปีก่อน  และความจริงขั้นปรมัต์ เช่น สภาวะของอภิญญาหก ซึ่งเป็นความรู้อยู่เหนือประสาทสัมผัสขึ้นไป  อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนยังชอบแสวงหาความรู้ในเรื่องนี้ต่อไป เราจะพิจารณาข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน  เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว  เราจะใช้หลักฐานทางอารมณ์เป็นข้อมูลสำหรับวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้ จากหลักฐานต่าง ๆ      เช่น  พระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬา ฯ  อรรถกถาและเอกสารวิชาการที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนา  ซึ่งจะใช้เหตุผลในการอธิบายความจริงของคำตอบที่ว่าพระพุทธศาสนาเป็นศาสนา  ปรัชญา และวิทยาศาสตร์หรือไม่

         บทความวิเคราะห์ชิ้นนี้ มุ่งแสวงหาคำตอบว่าพระพุทธศาสนา มีสถานะเป็นศาสนา  ปรัชญาหรือวิทยาศาสตร์อย่างไร  ?โดยผ่านการสืบค้นองค์ประกอบความรู้  และระเบียบวิธีวิทยาในการเข้าถึงความจริงทั้งในระดับสมมติสัจจะและปรมัตถ์สัจจะ ซึ่งจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาเชิงวิเคราะห์ในสถาบันอุดมศีกษา อีกทั้งเป็นฐานข้อมูลสำคัญสำหรับพระธรรมทูตในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาแก่ผู้แสวงบุญในสาธารณรัฐอินเดีย และสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาลนอกจากนี้ แนวทางพิสูจน์ความจริงเชิงปรัชญาพุทธภูมิ ที่ปรากฏในบทความนี้ ยังสามารถใช้เป็นหมุดหมายและระเบียบวิธีวิจัย สำหรับนักศึกษาระดับดุษฎีในสาขาปรัชญา พระพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์ ในการสืบสวนข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน เพื่อรังสรรค์วิทยานิพนธ์ ต่อไป