บทนำ วิธีพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า

The Buddha’s Process of Dsiderning  Truth

บทนำ: วิธีพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า

๑.ที่มาและความสำคัญของปัญหา : ความจำกัดของมนุษย์กับความคลุมเรือในโลกทัศน์เดิม

                        โดยทั่วไปแล้ว "ปรัชญา"     คือศาสตร์แห่งความรู้และความจริงของมนุษย์        ซึ่งขับเคลื่อนแนวคิดโดย "นักปรัชญา"   ผู้มุ่งอธิบายความจริงใน ๒ ระดับคือ    สมมติสัจจะ (ความจริงระดับสมมติ/ทางโลก)     และปรมัตถสัจจะ (ความจริงขั้นปรมัตถ์) ในยุคก่อนสมัยพุทธกาล           นักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาส่งผ่านองค์ความรู้ผ่านระบบมุขปาฐะ   (การท่องจำปากต่อปาก)  หรือบันทึกผ่านระบบผ่านระบบอักษร     ยุคแรกเช่นอักษรพราหมีบนเสาอโศกลุมพินี  ประเทศเนปาล          ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นรากฐานให้แก่สาขาวิชาต่าง ๆ    เช่น จิตวิทยาในพระไตรปิฎก วิปัสสนากรรมฐาน  ตลอดจนตรรกวิทยาในตะวันตกและวิทยาศาสตร์ ในปัจจุบัน

อย่างไรก็ตาม   มนุษย์ทั่วไปตามคำสอนของพระพุทธเจ้า ไม่เว้นแม้แต่นักตรรกศาสตร์         นักปรัชญา     นักปรัชญาตะวันตก        รวมถึงนักวิทยาศาสตร์  ล้วนมีข้อจำกัดทางอายตนะภายใน(การรับรู้ผ่าน ตา หู จมูก ลิ้นกายใจ) และยังตกอยู่ในอคติ ๔ (รัก โกรธ กลัว หลง) ส่งผลให้ทัศนะเกี่ยวกับจักรวาล มนุษยชาติ  หรือการมีอยู่ของเทพเจ้า  มักเป็นสมมติฐานตามปฏิภาณส่วนตนและการคาดคะเนจากสิ่งที่ได้ยินสืบกันมา (อนุสฺเสเวน) 

          อย่างไรก็ตาม องค์ความรู้ทางปรัชญา  พระพุทธศาสนา  ปรัชญาตะวันตกและวิทยาศาสตร์  มักจะสูญหายหรือผิดเพี้ยนไป      เมื่อผู้ทรงความรู้เหล่านั้นล่วงลับ        ตัวอย่างเช่น   วิชาพระพุทธศาสนาไว้  เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของพระธรรมวินัย       พระอรหันตสาวกในสมัยหลังพุทธปรินิพพานได้ ๓   เดือน  จึงได้ร่วมกันสร้างนวัตกรรมสำคัญคือการสืบทอดพระพุทธศาสนาผ่าน "การสังคายนาพระไตร ปิฎก"     ด้วยระบบความจำและเรียกว่า ‘มุขปาฐะ”     

                 ต่อมา ในรัชสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราชได้มีการประดิษฐ์อักษรพราหมี   และสลักข้อความลงบนเสาอโศกจำนวนมากทั่วอนุทวีปอินเดีย       ซึ่งเป็นการอนุมาน และบันทึกความรู้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและสืบสานประเพณีการปฏิบัติธรรมตาม "อริยมรรคมีองค์ ๘"     อันเป็นแก่นแท้ของคำสอนที่สืบทอดกันมาจนถึงปัจจุบัน            อีกทั้งเป็นรากฐานในการและความรู้เหล่านี้ได้รับการพัฒนาต่อยอดไปสู่สาขาวิชาใหม่  ๆ     เช่น จิตวิทยาพุทธศาสนา    และวิปัสสนากรรมฐาน  เป็นต้น 

                  ในทางกลับกัน   เมื่อเราได้รับฟังทัศนะของนักวิชาการเกี่ยวกับมนุษยชาติ   โลก  จักรวาล หรือหลักฐานการมีอยู่ของเทพเจ้า     นักคิดเหล่านั้นมักแสดงความคิดเห็น    โดยอาศัยปฏิภาณไหวพริบส่วนตน และคาดคะเนความจริงจากสิ่งที่ได้ยินมา   โดยเหตุผลอธิบายความคิดเห็นของตนเอง        เมื่อนักวิชาการเป็นมนุษย์ที่มีข้อจำกัดของอายตนะภายในในการรับรู้และมักมีอคติต่อผู้อื่น        ชีวิตจึงเต็มไปด้วยความมืดมิด     จึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้น(สมมติสัจจะ) และความจริงขั้นสูงสุด (ปรมัตถสัจจะ)            เมื่อพวกเขาใช้เหตุผลอธิบายความคิดเห็นของตนเอง            บางครั้งก็ถูกต้อง   บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง  บางครั้งก็แสดงความคิดเห็นแบบหนึ่ง     หรือบางครั้งพวกเขาก็แสดงความเห็นอีกแบบหนึ่ง        เมื่อนักวิชาการมีความคิดเห็นคลุมเครือและไม่ชัดเจนเช่นนี้    วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะทรงสดับรับฟังความคิดเห็นคลุมเครือ      และขาดความชัดเจนจากเหล่านักปรัชญาหรือศาสดาในยุคนั้น  พระองค์ย่อมทรงด่วนปักใจเชื่อว่าเป็นความจริง  

              เมื่อเราได้ยินความเห็นเกี่ยวกับเรื่องเหล่านี้เรามักจะสันนิษฐานว่า  ความเห็นเหล่านี้นเชื่อถือได้  เพราะ   ได้รับการถ่ายทอดมาจากบุคคลที่มีชื่อเสียงและเป็นที่ไว้วางใจจากสังคม     ครูบาอาจารย์ผู้มีชื่อเสียงพร้อมคำอธิบายความจริงที่น่าเชื่อถือ        ตำราเรียนมหาวิทยาลัยหรือคัมภีร์ทางศาสนา       อย่างไรก็ตาม      ความคิดเห็นเหล่านี้    มักถูกถกเถียงกันในหมู่นักวิชาการ          โดยโต้แย้งว่าความเห็นคิดเห็นของนักวิชาการนั้น          ตั้งบนพื้นฐานหลักเหตุผลของตนเองและคาดคะเนความจริงจากสิ่งที่ได้ยินมาเท่านั้น     โดยไม่มีการตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน         เพื่อพิสูจน์ความจริงเรื่องนั้น  การใช้เหตุผลของนักวิชาการเหล่านั้นเพื่ออธิบายความจริงในเรื่องนั้น    ซึ่งอาจจะถูกต้องหรือไม่ถูกต้องก็ได้         ทั้งนี้เนื่องจากมนุษย์ทุกคนมีความสามารถในการรับรู้เหตุการณ์ได้จำกัดและมีอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ของตนเอง ซึ่งทำให้ชีวิตของพวกเขาเต็มไปด้วยความมืดมน  ส่งผลให้ชีวิตของพวกเขาขาดปัญญาที่จะเข้าความจริงที่สมมติขึ้น        และความจริงขั้นปรมัตถ์        จึงไม่สามารถในการใช้เหตุผลและอธิบายความจริงอย่างมีเหตุผลได้  เป็นต้น

               ในยุคพระเวท    ระบบสังคมอินเดียโบราณถูกครอบงำด้วยสถาบันพราหมณ์   ซึ่งประกาศตนเป็นผู้ชี้ขาดความจริงผ่านคัมภีร์และพิธีกรรม    พราหมณ์สร้างค่านิยมว่า " พระพรหมเป็นผู้สร้างมนุษย์และแบ่งวรรณะมาแต่กำเนิด"    หากผู้ใดละเมิด กฎหมายวรรณะ จะถูกลงโทษ ให้กลายเป็น "จัณฑาล"  ไร้สิทธิ์ ไร้ศักดิ์ศรี   และถูกขับออกจากสังคมนั้นให้ใช้ชีวิตเร่ร่อนข้างถนน     แม้กระทั่งชนชั้นปกครอง อย่างวรรณะกษัตริย์ ที่เล่าเรียนศิลปศาสตร์ มา ๑๘ สาขาวิชา  ก็นำความเชื่อเหล่านั้น ไปใช้อธิบายปรากฏการณ์ทางสังคมอย่างไร้การตั้งคำถาม   ทำให้กาคำอธิบายเรื่องความจริงในยุคนั้นเต็มไปด้วยความคลุมเครือ  บางครั้งก็ถูกต้อง บางครั้งก็ผิด และแปรเปลี่ยนความคิดเห็นไปตามเจตนาของเสนอ 

๒.การตั้งข้อสงสัยของเจ้าชายสิทธัตถะ: จุดเริ่มแห่งกระบวนการพิจารณาความจริง    

          

                แม้ในปัจจุบัน   ความรู้ทางวิทยาศาสตร์จะมีความก้าวหน้าไปมาก       ซึ่งสามารถตอบสนองความอยากรู้อยากเห็นของมนุษยชาติทั่วโลกได้เหนือกว่าปรัชญา       พระพุทธศาสนา  ปรัชญาตะวันตก และสาขาอื่น ๆ    อย่างไรก็ตาม    เมื่อนักวิทยาศาสตร์ก็เช่นเดียวกับมนุษย์ทุกคนที่เกิดมาพร้อมกับความไม่รู้    พวกเขามักจะหาเหตุผลมาสนับสนุนการ กระทำของตน  อย่างไรก็ตาม       เนื่องจากมนุษย์ยังคงมีอายตนะภายในที่จำกัดในการรับรู้เหตุการณ์ในชีวิต   และมักมีความคิดที่ลำเอียงต่อผู้อื่น จึงยืนยันความจริงเพื่อเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง      ชีวิตมนุษย์ตลอดประวัติศาสตร์ยังคงถูกปกคลุมไปด้วยความมืดมิด ปัญหาเหล่านี้ขัดขวางไม่ให้มนุษย์ มีปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์  เพื่อเอาชนะข้อจำกัดของอายตนะภายในของมนุษย์     นักวิทยาศาสตร์จึงได้พัฒนาเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ขึ้นมา เพื่อช่วยในการตรวจสอบข้อเท็จจริง  และรวบรวมข้อมูลสำหรับวิเคราะห์ โดยการอนุมานความรู้ ซึ่งเป็นการพิสูจน์ความจริงของเรื่องต่าง ๆ  นั้น    

   

                 หากปราศจากเครื่องมือเหล่านี้ที่ช่วยในการรวบรวมข้อมูล นักวิทยาศาสตร์ ก็คงไม่ต่างจากนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาในสมัยพุทธกาล  พวกเขามักจะแสดงทัศนะหรือความคิดเห็นเกี่ยวกับเรื่องราวของมนุษย์และเรื่องอื่น ๆ ของตนเองโดยใช้เหตุผลอธิบายและคาดคะความจริงในลักษณะนั้น  อย่างไรก็ตาม เนื่องจากมนุษย์ทุกคนมีเหตุผลในการกระทำโดยเจตนา และมักแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับเรื่องเหล่านี้ โดยใช้เหตุผลในการอธิบายความจริง บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลอธิบายความจริงได้อย่างถูกต้อง      บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลอย่างผิด   ๆ   เพื่ออธิบายความจริง   บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลในลักษณะนี้หรือในลักษณะนั้น เมื่อเหตุผลของนักวิทยาศาสตร์อธิบายคำตอบยังคลุมเครือและไม่ชัดเจน 

              เมื่อวิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะทรงสดับคำอธิบายเรื่อง "พระพรหมสร้างโลกและลงโทษมนุษย์ " พระองค์ไม่ได้ทรงด่วนปักใจเชื่อเพียงเพราะเป็นคำสอนของครูบาอาจารย์ ผู้มีชื่อเสียง หรือเป็นคัมภีร์พระเวทที่สืบทอดกันมา    พระองค์ทรงใช้ ความสงสัยเชิงวิพากษ์ (Critical Doubt)   เป็นจุดเริ่มต้นในการค้นหาความจริง

พระพุทธเจ้าทรงเคยตรัสถึงข้อจำกัดของการรับรู้และการเชื่ออย่างงมงายไว้ใน "กาลามสูตร (เกสปุตตสูตร-พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๐) ความว่า :   

•  "มา อนุสฺสเวน-อย่างเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะฟังตามกันมา
•  มา ปรมฺปรากาลมฺพเรน- อย่าเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะทำสืบ ๆ กันมา
•  มา อิธกิราย-อย่าเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะเล่าลือ
• มาปิฎกสมฺปทาเนน-อย่าเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะอ้างตำราหรือคัมภีร์" 

การไม่เชื่อทันทีไม่ได้เกิดจากความหลบหลู่   แต่เกิดจากการตระหนักว่าคำสอนเดิมไม่สามารถตอบคำถามเรื่องการดับทุกข์ที่แท้จริงได้     พระองค์จึงทรงริ่เริ่มกระบวนการแสวงหาความจริงเชิงประจักษ์ (Empirical Process)   ที่เป็นสากลและเปิดกว้างแก่คนทุกวรรณะอย่างเท่าเทียม 

๓.กระบวนการพิจารณาความจริง ๖ ขั้นตอน  (The Buddha's Truth Verification Process)    

              เพื่อเอาชนะข้อจำกัดทางอายตนะภายในและอคติของมนุษย์   พระพุทธเจ้าทรงวางรากฐาน "วิธีพิจารณาความจริง"   ซึ่งประกอบด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ และตรรกวิทยาที่สมบูรณ์  ๖ ขั้นตอน ดังนี้ :  

๓.๑ การเริมต้นด้วยความสงสัย (Formulating Questions& Doubt)  เริ่มต้นจากการตั้งข้อสงสัยในคำบอกเล่าหรือปรากฏการณ์ที่ยังไม่หลักฐานยืนยันชัดเจน  เช่น  การสงสัยในอำนาจของพระพรหมที่เรียกว่า "พรหมทัณฑ์"   หรือการสงสัยว่า "พระพรหมสร้างระบบวรรณะเป็นความจริงหรือไม่" 

           ทั้งนี้เป็นเพราะนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาเป็นมนุษย์ที่มีการรับรู้อย่างจำกัดและอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้  ความเกลียดชัง ความกลัว และความหลง   เป็นต้น   ชีวิตของพวกเขาจึงเต็มไปด้วยความมืดมน พวกเขาจึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์   พวกเขาขาดความสามารถในการใช้เหตุผลเพื่ออธิบายความจริง บางครั้งนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาก็ใช้เหตุผลอย่างถูกบ้าง บางครั้งก็ไม่ถูกต้องบ้าง  บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลเช่นนี้  บางครั้งพวกเขาก็ใช้เหตุผลเช่นนั้น เมื่อพราหมณ์ใช้เหตุผลที่คลุมเครือ และไม่ชัดเจนเพื่ออธิบายความจริง  วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะ เมื่อทรงได้ยินความคิดเห็นที่ยังคงคลุมเครือและไม่ชัดเจนเช่นนี้ พระองค์ทรงไม่เชื่อในความคิดเห็นของคำตอบในเรื่องนั้นว่าเป็นความจริง     

                 ตามคำสอนของพระพุทธเจ้า     ทรงกำหนดวิธีพิจารณาความจริงขึ้นมาเพื่อแสวงหาความจริงที่ถูกต้อง   และแม่นยำซึ่งสามารถนำไปใช้ในการตัดสินใจ การแก้ปัญหาหรือการทำความเข้าใจปรากฏการณ์ต่าง ๆ  อย่างเหมาะสม ยกตัวอย่างเช่น       เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงสำเร็จการศึกษาด้านศิลปศาสตร์ จากสำนักวิศวามิตรนั้นความรู้ด้านศิลปศาสตร์ยังไม่เพียงพอ ที่จะทำให้พระองค์ทรงมีปัญญาในการเข้าใจความจริงขั้นปรมัตถ์    พระองค์อาจทรงใช้เหตุผลในการอธิบายความจริงเรื่องการมีอยู่ของเทพเจ้า บางครั้งอาจใช้เหตุผลที่ถูกต้อง บางครั้งใช้เหตุไม่ถูกต้อง บางครั้งอาจใช้เหตุผลเป็นเช่นนั้น หรือบางครั้งอาจใช้เหตุผลเป็นเช่นนี้  เพื่อคลี่คลายความทุกข์ยากของประชาชนในอาณาจักรสักกะได้ อันเนื่องจากความเชื่อเกี่ยวกับความจริงของชีวิตที่มีอยู่ในยุคสมัยของพระองค์      ยกตัวอย่างเช่น ความจริงที่ว่ามนุษย์ถูกสร้างโดยพระพรหมเป็นผู้สร้าง เมื่อตายแล้วมนุษย์ก็สูญหายจาก โลกมนุษย์และหลักฐานการมีอยู่ของเทพเจ้า  เป็นต้น 

๒.๒.การวบรวมหลักฐานเพื่อพิสูจน์ความจริง       

                  เนื่องจากข้อจำกัดของการรับรู้ทางอายตนะภายในและมีอคติต่อผู้อื่น ชีวิตของมนุษย์จึงมักถูกปกคลุมด้วยความมืดมิด  มนุษย์จึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้น หรือความจริงขั้นปรมัตถ์อย่างไรก็ตาม   เมื่อพวกเขามีบทบาทในสังคมในฐานะนักวิชาการสาขาต่าง ๆ เช่น  นักบวช ครู อาจารย์มหาวิทยาลัย  พนักงานสอบ    พนักงานสืบสวน  พนักงานอัยการ และคณะรัฐมนตรี    มีหน้าที่ตามกฎหมายต่าง ๆ ที่จะต้องแสดงความคิดเห็นของตนเองต่อสังคมในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง หากพวกเขาแสดงความคิดเห็นโดยใช้เหตุผลอธิบายตามปฏิภาณของตนเอง และคาดคะเนความจริงในสิ่งที่ได้ยินมาจากข่าวลือในสังคม การใช้เหตุผล     บางครั้งก็ถูกต้อง บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง บางครั้งก็ให้เหตุผลแบบหนึ่ง บางครั้งก็ให้เหตุผลอีกแบบหนึ่ง    เมื่อความเห็นพวกเขานั้นยังคงคลุมเครือและไม่ชัดเจนแล้ว     

            วิญญูชนเมื่อได้ยินย่อมไม่น่าเชื่อถือ และไม่ยอมรับบุคคลดังกล่าวเป็นพยานยืนยันความจริงได้        เพื่อตอบคำถามเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของการรับรู้ความจริงของประจักษ์พยานในเรื่องต่าง ๆ  พระพุทธเจ้าจึงทรงวางกระบวนการพิจารณาความจริงขึ้นมา ให้เป็นหลักสากลที่มนุษย์ทุกคนสามารถนำไปใช้ปฏิบัติ  เพื่อเข้าถึงความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์ได้อย่างเท่าเทียมกันโดยไม่มีการเลือกปฏิบัติในสังคม เช่นกฎหมายวรรณะที่บัญญัติขึ้นในสมัยพุทธกาลที่แบ่งประชาชนออกเป็น   ๔ วรรณะ คือ วรรณะพราหมณ์  วรรณะกษัตริย์    วรรณะแพศย์ และวรรณะศูทร   เป็นต้น  ส่วนพวกจัณฑาล  ซึ่งเป็นผู้ไม่มีวรรณะ ถูกพระพรหมลงโทษฐานละเมิดคำสอนของศาสนาพราหมณ์และกฎหมายระบบวรรณะ พวกเขาถูกขับไล่ออกจากสังคมเดิมตลอดชีวิต  เมื่อใช้เร่ร่อนข้างถนนพวกเขาจึงสืบพันธ์ลูกหลานออกมากลายเป็นกลุ่มชนไร้วรรณะใน ไม่มีสิทธิเสรีภาพและหน้าที่ตามกฎหมายระบบวรรณะ  

               พระพุทธเจ้าจึงทรงกำหนดกระบวนการค้นหาความจริง เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงได้ยินเรื่องราวเกี่ยวกับ "พระพรหมลงโทษผู้คน" ในอาณาจักรสักกะ ผู้คนถูกขับไล่ออกจากสังคมตลอดชีวิต สูญเสียสิทธิ  เสรีภาพ และหน้าที่ตามวรรณะ     ถูกบังคับให้ใช้ชีวิตเร่ร่อน แม้ในวัยชรา  เจ็บป่วย  และนอนตายอยู่บนถนน  เป็นต้น    พระองค์ก็ทรงไม่ได้เชื่อเรื่องราวนั้นในทันที พระพุทธเจ้าก็ยังทรงสงสัย จนกว่าจะทรงตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานเพื่อพิสูจน์ความจริงนั้น  ในกระบวนการค้นหาความจริงนี้เกี่ยวข้องกับการตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานดังต่อไปนี้ 

          ๒.๒.๑  พยานบุคคล(witness) ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔    พยานบุคคลหมายถึง บุคคลซึ่งรู้ข้อเท็จจริงอันเกี่ยวกับคดี       ไม่จะรู้โดยวิธีใดซึ่งอาจเป็นประจักษ์หรือพยานบอกเล่า เป็นต้น  ตัวอย่างเช่น    เมื่อเราสงสัยข้อเท็จจริงในเรื่องการมีอยู่ของพระพุทธเจ้า เราจำเป็นต้องมีพยานบุคคลที่รู้ข้อเท็จจริงของเหตุการณ์ หรือ รับรู้บริบทสังคมของอินเดียโบราณผ่านอายตนะภายในของตนเอง และเก็บเหตุการณ์เหล่านั้นไว้เป็นหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจ ในสมัยพุทธกาล  พระอานนท์และพระสารีบุตรเป็นประจักษ์พยานที่ยืนยันการมีอยู่ของพระพุทธเจ้า  ตั้งแต่ประสูติจนถึงปรินิพพาน  ในการมีอยู่ของเทพเจ้าเช่นพระพรหมและพระอิศวร   ตามความเชื่อในศาสนาพราหมณ์นั้น     พวกพราหมณ์อ้างตนเองประจักษ์พยานยืนยันความจริงของเรื่องนี้   

                   ๒.๒.๒ พยานเอกสาร  (Documentary Evidence) ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔  พยานเอกสารหมายถึงเอกสารที่อ้างอิงเป็นพยานหลักฐาน  เช่น พระไตรปิฎก  คัมภีร์ศาสนา  อรรถกถา    ฎีกา    อนุฎีกา หรือเอกสารอื่น   ๆ    ที่มีความสำคัญ  เช่น  แผนที่โลกสมัยโบราณ  เป็นต้น 

  

                   ๒.๒.๓  พยานวัตถุ  (Material Evidence)ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ให้ความหมายว่า "พยานวัตถคือวัตถุที่อ้างเป็นพยานหลักฐาน ยกตัวอย่างเช่น เสาหินอโศกที่สวนลุมพินี สร้างขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช และบันทึกเรื่องราวการเสด็จพระราชดำเนินทรงมาค้นหาสวนลุมพินี ซึ่งสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้าของพระเจ้าอโศกมหาราช ดังนั้นเสาอโศกจึงถือเป็นพยานวัตถุและเป็นพยานหลักฐานน่าเชื่อถือ ซึ่งพิสูจน์การมีอยู่ของพระพุทธเจ้าได้ เป็นต้น วัดมหาโพธิ ตำบลพุทธคยา   อำเภอคยา รัฐพิหาร   เป็นพยานวัตถุยืนยันสถานที่การตรัสรู้

                  ๒.๒.๔  พยานเอกสารแบบออนไลน์ (Digital   Documents)    ในสมัยพุทธกาล ไม่มีเพราะความรู้ทางวิทยาศาสตร์ยังไม่เกิดขึ้น

๒.๓.การวิเคราะห์พยานหลักฐาน

               เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว  เจ้าชายสิทธัตถะทรงใช้หลักฐานนั้นเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้หรือคาดคะเนความจริงจากหลักฐานเพื่อพิสูจน์ความจริงเรื่องนั้น     โดยใช้เหตุผลซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญาในการอธิบายความจริงในเรื่องนั้นอย่างสมเหตุสมผล ยกตัวอย่างเช่นสวนลุมพินี  ซึ่งเป็นสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้านั้นหลังจากสมัยพุทธกาล พระเจ้าอโศกมหาราชทรงเดินทางมาแสวงบุญและค้นหาสถานที่ประสูติ และทรงสร้างวิหารมายาเทวีเพื่อเป็นอนุสรณ์สถานแด่พระพุทธเจ้า   ยุคต่อมา วิหารแห่งนี้กลายเป็นร้างเพราะไม่มีภิกษุจำพรรษาและดูแลสถานที่ประสูติอีกต่อไป      เหล่านักบวชฮินดูจึงเข้ามาครอบครองวิหารแห่งนี้ และใช้เป็นที่ประกอบพิธีบูชาน้ำและบูชาไฟ   อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางโบราณคดีนั้น บ่งชี้ว่าเคยเป็นวัดในพุทธศาสนามาก่อน คือเสาอโศกและจารึกบนเสาอโศกนั้น บ่งบอกว่าเป็นสถานที่ประสูติของเจ้าสิทธัตถะมาก่อน   ในปีพ.ศ. ๒๕๓๘  กองโบราณคดีของประเทศเนปาลได้ยึดวัดมายาเทวีปจากนักบวชฮินดู มาเป็นของรัฐบาล เมื่อทำการขุดโบราณสถานแห่งนี้พบรอยเท้าสลักหินของเจ้าชายสิทธัตถะ เมื่อวิเคราะห์พยานเอกสารและพยานวัตถุแล้ว โดยอนุมานความรู้หรือคาดคะเนความจริงตามหลักเหตุผล ผู้เขียนจึงเชื่อว่ารอยเท้าสลักหินนั้นได้สร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งราชอาณาจักรโมริยะ เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระพุทธเจ้า เป็นต้น        

๒.๔. การประเมินความน่าเชื่อถือ : ของแหล่งข้อมูลและพยานหลักฐานที่ใช้อ้างอิง เพื่อยืนความจริงเรื่องอาณาจักรสักกะ อาณาจักรโกลิยะ หรือเรื่องอื่น ๆ   ยกตัวอย่างเช่น  พระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลีที่มีการแปลเป็นพระไตรปิฎกภาษาไทยหลายฉบับเช่น พระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยและพระไตรปิฎกฉบับหลวง เป็นต้น  ถือว่าพระไตรปิฎกนั้นเป็นคัมภีร์พระพุทธศาสนา เป็นพยานหลักฐานที่น่าเชื่อถือและเป็นที่ยอมรับของทุกฝ่าย เพราะมีประวัติความเป็นมาของการสังคายนาพระไตรปิฎกเหล่านี้อย่างชัดเจน  

       พยานวัตถุ เช่นเสาอโศกที่วัดมายาเทวี เป็นเสาหินทีมีประวัติศาสตร์ความเป็นมาอย่างชัดเจน เพราะมีการแกะสลักด้วยอักษรพราหมีไว้อย่างชัดเจนซึ่งสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช    กล่าวถึงพระเจ้าอโศกมหาราชได้เสด็จมาค้นหาสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้า  เป็นต้น  

๒.๕.สรุปเหตุผล  

             สรุปผลการพิจารณาความจริงโดยอ้างอิงหลักฐานและเหตุผล  

๒.๖.การนำไป 

              นำผลลัพท์จากการพิจารณาความจริงไปใช้ประโยชน์ในการตัดสินใจและแก้ปัญหา