บทนำสู่วิธีพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า

บทนำสู่วิธีพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า

The Buddha’ s Process of Dsiderning  Truth

บทคัดย่อ บทนำสู่วิธีพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า (The Buddha's  Process of Discering Truth)

คำสำคัญ (Keywords) : วิธีพิจารณาความจริง, กาลามสูตร,อคติ ๔, ประจักษ์พยาน, สังคายนา, อริยมรรคมีองค์ ๘ ปัจจัตตัง

บทคัดย่อ        บทความนี้เสนอการวิเคราะห์กระบวนการพิจารณาความจริงตามแนวพุทธเพื่อก้าวข้ามข้อจำกัดทางอายตนะภายในและอคติ ๔ ของมนุษย์      มักคำไปสู่ความคลุมเครือและการคาดเดาในโลกทัศน์เดิม       พระพุทธเจ้าทรงวางรากฐานการสืบเสาะความจริงเชิงประจักษ์ผ่านวิพากษ์วิธี (Critical  Doubt)ดังปรากฏในกาลามสูตร โดยการแบ่งกระบวนการพิสูจน์ความจริงออกเป็น ๖  ขั้นตอนได้แก่

๑) การตั้งข้อสงสัย       

๒) การรวบรวมหลักฐาน (พยานบุคคล เอกสาร วัตถุและดิจิทัล)  ๓) การวิเคราะห์หลักฐานเชิงตรรกะและโบราณคดี   

๔) การประเมินความน่าเชื่อของข้อมูล        

๕)  การสรุปเหตุผลอย่างเป็นปราศจากอคติ และ 

๖)การนำไปประยุกต์ใช้เพื่อการแก้ปัญหา และดับทุกข์ตามหลัก "ปัจจัตตัง" และเอหิปัสสิโก" 

 

๑.ที่มาและความสำคัญของปัญหา : ความจำกัดของมนุษย์กับความคลุมเรือในโลกทัศน์เดิม

                        โดยทั่วไปแล้ว "ปรัชญา"     คือศาสตร์แห่งความรู้      และความจริงของมนุษย์  ซึ่งขับเคลื่อนแนวคิดโดย "นักปรัชญา"   ผู้มุ่งอธิบายความจริงใน ๒ ระดับคือ    สมมติสัจจะ (ความจริงระดับสมมติ/ทางโลก)   และปรมัตถ์สัจจะ (ความจริงขั้นปรมัตถ์) 

ในยุคก่อนสมัยพุทธกาล         องค์ความรู้ต่าง ๆ ของนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาถูกส่งผ่านระบบมุขปาฐะ(การท่องจำปากต่อปาก)  เป็นหลัก   ก่อนที่จะเริ่มมีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ในยุคต่อมา เช่น อักษรพราหมีบนเสาอโศก  ณ ลุมพินี  ประเทศเนปาล  ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นรากฐานให้แก่สาขาวิชาต่าง ๆ    เช่น จิตวิทยาในพระไตรปิฎก วิปัสสนากรรมฐาน  ตลอดจนตรรกวิทยาในตะวันตกและวิทยาศาสตร์ ในปัจจุบัน

อย่างไรก็ตาม   มนุษย์ทั่วไปตามคำสอนของพระพุทธเจ้า ไม่เว้นแม้แต่นักตรรกศาสตร์  นักปรัชญา นักปรัชญาตะวันตกรวมถึงนักวิทยาศาสตร์  ล้วนมีข้อจำกัดทางอายตนะภายใน(การรับรู้ผ่าน ตา หู จมูก ลิ้นกายใจ) และยังตกอยู่ในอคติ ๔ (รัก โกรธ กลัว หลง) ส่งผลให้ทัศนะเกี่ยวกับจักรวาล มนุษยชาติ  หรือการมีอยู่ของเทพเจ้า  มักเป็นสมมติฐานตามปฏิภาณส่วนตนและการคาดคะเนจากสิ่งที่ได้ยินสืบกันมา (อนุสฺเสเวน) 

นอกจากนี้ องค์ความรู้ในอดีต  มักจะสูญหายหรือผิดเพี้ยนไป      เมื่อผู้ทรงความรู้ล่วงลับ        ดังตัวอย่างเช่นกรณีภายหลังพุทธปรินิพพานได้ ๓   เดือน   จึงได้ร่วมกันสร้างนวัตกรรมสำคัญคือการสืบทอดพระพุทธศาสนาผ่าน "การสังคายนาพระไตร ปิฎก"     ด้วยระบบความจำและเรียกว่า ‘มุขปาฐะ”     

ต่อมา ในรัชสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราชได้มีการประดิษฐ์อักษรพราหมี   และสลักข้อความลงบนเสาอโศกจำนวนมากทั่วอนุทวีปอินเดีย       ซึ่งเป็นการอนุมาน และบันทึกความรู้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและสืบสานประเพณีการปฏิบัติธรรมตาม "อริยมรรคมีองค์ ๘"     อันเป็นแก่นแท้ของคำสอนที่สืบทอดกันมาจนถึงปัจจุบัน      อีกทั้งเป็นรากฐานในการและความรู้เหล่านี้ได้รับการพัฒนาต่อยอดไปสู่สาขาวิชาใหม่  ๆ เช่น จิตวิทยาพุทธศาสนา    และวิปัสสนากรรมฐาน  เป็นต้น 

ในทางกลับกัน   คำอธิบายความจริงของนักคิดในยุคโบราณมักแสดงทัศนะบนหลักเหตุผลส่วนตัว (โดยอาศัยปฏิภาณไหวพริบส่วนตน และคาดคะเนความจริง)    โดยขาดการตรวจสอบเชิงประจักษ์  เมื่อมนุษย์มีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในและเปี่ยมไปด้วยอคติคำอธิบายเหล่านั้นจึงคลุมเครือ  ถูกต้องบ้าง   ผิดพลาดบ้าง  และแปรเปลี่ยนไปตามเจตนาของผู้เสนอ

ดังเช่นในยุคพระเวท  ระบบสังคมอินเดียโบราณถูกครอบงำด้วยพราหมณ์ที่อ้างตนเป็นผู้ชี้ขาดความจริงสูงสุดโดยสร้างค่านิยมว่า "พระพรหมเป็นผู้สร้างมนุษย์และวรรณะมาแต่กำเนิด"   หากผู้ใดฝ่าฝืนกฎหมายระบบวรรณะจะสูญเสียสิทธิและหน้าที่ตามวรรณะเดิม และถูกพระพรหมลงโทษ  (พรหมทัณฑ์) โดยผู้สังคมในสังคมขับออกจากสังคมตลอดชีวิต    แม้กระทั่งชนชั้นปกครองอย่างวรรณะกษัตริย์ที่เล่าเรียนมาถึง ๑๘ สาขาวิชา ก็นำความเชื่อเหล่านั้นไปใช้อธิบายปรากฏการณ์  

              เมื่อเราได้ยินความเห็นเกี่ยวกับเรื่องเหล่านี้เรามักจะสันนิษฐานว่า  ความเห็นเหล่านี้นเชื่อถือได้  เพราะ   ได้รับการถ่ายทอดมาจากบุคคลที่มีชื่อเสียงและเป็นที่ไว้วางใจจากสังคม     ครูบาอาจารย์ผู้มีชื่อเสียงพร้อมคำอธิบายความจริงที่น่าเชื่อถือ        ตำราเรียนมหาวิทยาลัยหรือคัมภีร์ทางศาสนา       อย่างไรก็ตาม      ความคิดเห็นเหล่านี้    มักถูกถกเถียงกันในหมู่นักวิชาการ          โดยโต้แย้งว่าความเห็นคิดเห็นของนักวิชาการนั้น          ตั้งบนพื้นฐานหลักเหตุผลของตนเองและคาดคะเนความจริงจากสิ่งที่ได้ยินมาเท่านั้น     โดยไม่มีการตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน         เพื่อพิสูจน์ความจริงเรื่องนั้น  การใช้เหตุผลของนักวิชาการเหล่านั้นเพื่ออธิบายความจริงในเรื่องนั้น    ซึ่งอาจจะถูกต้องหรือไม่ถูกต้องก็ได้         ทั้งนี้เนื่องจากมนุษย์ทุกคนมีความสามารถในการรับรู้เหตุการณ์ได้จำกัดและมีอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ของตนเอง ซึ่งทำให้ชีวิตของพวกเขาเต็มไปด้วยความมืดมน  ส่งผลให้ชีวิตของพวกเขาขาดปัญญาที่จะเข้าความจริงที่สมมติขึ้น        และความจริงขั้นปรมัตถ์        จึงไม่สามารถในการใช้เหตุผลและอธิบายความจริงอย่างมีเหตุผลได้  เป็นต้น

               ในยุคพระเวท    ระบบสังคมอินเดียโบราณถูกครอบงำด้วยสถาบันพราหมณ์   ซึ่งประกาศตนเป็นผู้ชี้ขาดความจริงผ่านคัมภีร์และพิธีกรรม    พราหมณ์สร้างค่านิยมว่า " พระพรหมเป็นผู้สร้างมนุษย์และแบ่งวรรณะมาแต่กำเนิด"    หากผู้ใดละเมิด กฎหมายวรรณะ จะถูกลงโทษ ให้กลายเป็น "จัณฑาล"  ไร้สิทธิ์ ไร้ศักดิ์ศรี   และถูกขับออกจากสังคมนั้นให้ใช้ชีวิตเร่ร่อนข้างถนน     แม้กระทั่งชนชั้นปกครอง อย่างวรรณะกษัตริย์ ที่เล่าเรียนศิลปศาสตร์ มา ๑๘ สาขาวิชา  ก็นำความเชื่อเหล่านั้น ไปใช้อธิบายปรากฏการณ์ทางสังคมอย่างไร้การตั้งคำถาม   ทำให้กาคำอธิบายเรื่องความจริงในยุคนั้นเต็มไปด้วยความคลุมเครือ  บางครั้งก็ถูกต้อง บางครั้งก็ผิด และแปรเปลี่ยนความคิดเห็นไปตามเจตนาของเสนอ 

๒.การตั้งข้อสงสัยของเจ้าชายสิทธัตถะ: จุดเริ่มแห่งกระบวนการพิจารณาความจริง    

          

แม้ในปัจจุบัน ความรู้ทางวิทยาศาสตร์จะก้าวหน้าไปมากจนสามารถตอบสนองความอยากรู้อยากเห็นของมนุษยชาติ ได้มากกว่าปรัชญาโบราณ แต่นักวิทยาศาสตร์ก็ยังคง   เป็นมนุษย์ที่มีอายตนะภายในอันข้อจำกัดและอาจมีอคติในการแสวงหาความจริง นักวิทยาศาสตร์จึงต้องพัฒนา "เครื่องมือและกระบวนการวิจัย" ขึ้นมาเพื่อช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริง ลดอคติของมนุษย์และรวบรวมข้อมูลเพื่อการอนุมานเชิงตรรกะในการพิสูจน์ความจริงของเรื่องเหล่านั้น    

   

หากปราศจากเครื่องมือและสืบเสาะเชิงประจักษ์  นักวิทยาศาสตร์ก็ยังคงไม่ต่างจากนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาในสมัยพุทธกาลที่ใช้เพียงเหตุผลอธิบายส่วนตนมาคาดคะความจริง ซึ่งอาจถูกต้องหรือผิดพลาดก็ได้ 

เมื่อวิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะทรงสดับรับฟังคำอธิบายเรื่อง "พระพรหมสร้างโลกและลงโทษมนุษย์" พระองค์ไม่ได้ทรงด่วนปักใจเชื่อเพียง เพราะเป็นคำสอนของครูบาอาจารย์ผู้มีชื่อเสียง หรือ เป็นคัมภีร์พระเวทที่สืบทอดกันมา    พระองค์ทรงใช้ความสงสัยเชิงวิพากษ์ (Critical Doubt) เป็นจุดเริ่มต้นในการค้นหาความจริง

พระพุทธเจ้าทรงเคยตรัสถึงข้อจำกัดของการรับรู้และการเชื่ออย่างงมงายไว้ใน "กาลามสูตร" (เกสปุตตสูตร-พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๐) ความว่า :   

•  มา อนุสฺสเวน -   อย่างเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะฟังตามกันมา
•  มา ปรมฺปรากาลมฺพเรน- อย่าเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะทำสืบ ๆ กันมา
•  มา อิธกิราย-  อย่าเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะเล่าลือ
•  มาปิฎกสมฺปทาเนน- อย่าเพิ่งเชื่อถือเพียงเพราะอ้างตำราหรือคัมภีร์" 

การไม่เชื่อทันทีไม่ได้เกิดจากความหลบหลู่   แต่เกิดจากการตระหนักว่าคำอธิบายเดิมไม่สามารถแก้ปัญหาความทุกข์ที่แท้จริงได้    พระองค์จึงทรงริ่เริ่ม "กระบวนการแสวงหาความจริงเชิงประจักษ์" (Empirical Process)   ที่เป็นสากลและเปิดกว้างและเป็นอิสระจากอคติทางวรรณะ 

๓.กระบวนการพิจารณาความจริง ๖ ขั้นตอน  (The Buddha's Truth Verification Process) เพื่อเอาชนะข้อจำกัดทางอายตนะภายในและอคติของมนุษย์พระพุทธเจ้าทรงวางรากฐาน "วิธีพิจารณาความจริง" ซึ่งประกอบด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ และตรรกวิทยาที่สมบูรณ์  ๖ ขั้นตอน ดังนี้ :  

            ๓.๑ การเริมต้นด้วยความสงสัย (Formulating Questions& Doubt)  เริ่มต้นจากการตั้งข้อสงสัยในคำบอกเล่าหรือปรากฏการณ์ที่ยังไม่หลักฐานยืนยันชัดเจน  เช่น  การสงสัยในอำนาจของพระพรหมที่ลงโทษมนุษย์ เรียกว่า "พรหมทัณฑ์" หรือสงสัยว่า "พระพรหมสร้างระบบวรรณะเป็นความจริงหรือไม่"  การตั้งข้อสงสัยนี้ช่วยหยุดการยอมรับงมงายและเปิดทางไปสู่การสืบเสาะหาความจริงด้วยปัญญา

             สาเหตุที่มนุษย์เริ่มต้นด้วยการตั้งข้อสงสัยเกิดจากการตระหนักว่า ทั้งนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาหรือนักบวชในยุคโบราณต่างก็เป็นมนุษย์ที่มีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน อีกทั้งตกอยู่ในอิทธิพลของอคติ ๔ (ความไม่รู้  ความเกลียดชัง ความกลัว และความหลง)     พวกเขาจึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์   ส่งผลให้คำอธิบายเกี่ยวกับจักรวาลและชีวิตในยุคนั้นเต็มไปด้วยความคลุมเครือ เมื่อใช้เหตุผลเป็นคำอธิบายความจริง บางครั้งถูกบ้าง บางครั้งก็ไม่ถูกต้องบ้าง  บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลเป็นอย่างนี้หรือเป็นเช่นนั้นแปรเปลี่ยนไปตามสถานการณ  วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะ เมื่อทรงได้ยินความคิดเห็นที่ยังคงคลุมเครือและไม่ชัดเจนเช่นนี้ พระองค์ทรงไม่เชื่อในความคิดเห็นของคำตอบในเรื่องนั้นว่าเป็นความจริง     

                 ตามคำสอนของพระพุทธเจ้า     ทรงกำหนดวิธีพิจารณาความจริงขึ้นมาเพื่อแสวงหาความจริงที่ถูกต้อง   และแม่นยำซึ่งสามารถนำไปใช้ในการตัดสินใจ การแก้ปัญหาหรือการทำความเข้าใจปรากฏการณ์ต่าง ๆ  อย่างเหมาะสม ยกตัวอย่างเช่น       เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงสำเร็จการศึกษาด้านศิลปศาสตร์ จากสำนักวิศวามิตรนั้นความรู้ด้านศิลปศาสตร์ยังไม่เพียงพอ ที่จะทำให้พระองค์ทรงมีปัญญาในการเข้าใจความจริงขั้นปรมัตถ์    พระองค์อาจทรงใช้เหตุผลในการอธิบายความจริงเรื่องการมีอยู่ของเทพเจ้า บางครั้งอาจใช้เหตุผลที่ถูกต้อง บางครั้งใช้เหตุไม่ถูกต้อง บางครั้งอาจใช้เหตุผลเป็นเช่นนั้น หรือบางครั้งอาจใช้เหตุผลเป็นเช่นนี้  เพื่อคลี่คลายความทุกข์ยากของประชาชนในอาณาจักรสักกะได้ อันเนื่องจากความเชื่อเกี่ยวกับความจริงของชีวิตที่มีอยู่ในยุคสมัยของพระองค์      ยกตัวอย่างเช่น ความจริงที่ว่ามนุษย์ถูกสร้างโดยพระพรหมเป็นผู้สร้าง เมื่อตายแล้วมนุษย์ก็สูญหายจาก โลกมนุษย์และหลักฐานการมีอยู่ของเทพเจ้า  เป็นต้น 

        ๓.๒.การวบรวมหลักฐานเพื่อพิสูจน์ความจริง   เพื่อก้าวข้ามข้อจำกัดของการคาดเดา จำเป็นต้องมีการรวบรวมพยานหลักฐานอย่างเป็นระบบ ซึ่งสอดคล้องกับหลักนิติวิทยาศาสตร์และประวัติศาสตร์ ได้แก่

     

 เนื่องจากข้อจำกัดของการรับรู้ทางอายตนะภายในและมีอคติต่อผู้อื่น ชีวิตของมนุษย์จึงมักถูกปกคลุมด้วยความมืดมิด  มนุษย์จึงขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้น หรือ ความจริงขั้นปรมัตถ์อย่างไรก็ตาม เมื่อพวกเขามีบทบาทในสังคมในฐานะนักวิชาการสาขาต่าง ๆ เช่น  นักบวช ครู อาจารย์มหาวิทยาลัย  พนักงานสอบ    พนักงานสืบสวน  พนักงานอัยการ และคณะรัฐมนตรีมีหน้าที่ตามกฎหมายต่าง ๆ ที่จะต้องแสดงความคิดเห็นของตนเองต่อสังคมในเรื่องใดเรื่องหนึ่งหากพวกเขาแสดงความคิดเห็นโดยใช้เหตุผลอธิบายตามปฏิภาณของตนเอง และคาดคะเนความจริงในสิ่งที่ได้ยินมาจากข่าวลือในสังคม การใช้เหตุผล บางครั้งก็ถูกต้อง บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง บางครั้งก็ให้เหตุผลแบบหนึ่ง บางครั้งก็ให้เหตุผลอีกแบบหนึ่ง    เมื่อความเห็นพวกเขานั้นยังคงคลุมเครือและไม่ชัดเจนแล้ว     

            วิญญูชนเมื่อได้ยินย่อมไม่น่าเชื่อถือ และไม่ยอมรับบุคคลดังกล่าวเป็นพยานยืนยันความจริงได้        เพื่อตอบคำถามเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของการรับรู้ความจริงของประจักษ์พยานในเรื่องต่าง ๆ  พระพุทธเจ้าจึงทรงวางกระบวนการพิจารณาความจริงขึ้นมา ให้เป็นหลักสากลที่มนุษย์ทุกคนสามารถนำไปใช้ปฏิบัติ  เพื่อเข้าถึงความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์ได้อย่างเท่าเทียมกันโดยไม่มีการเลือกปฏิบัติในสังคม เช่นกฎหมายวรรณะที่บัญญัติขึ้นในสมัยพุทธกาลที่แบ่งประชาชนออกเป็น   ๔ วรรณะ คือ วรรณะพราหมณ์  วรรณะกษัตริย์    วรรณะแพศย์ และวรรณะศูทร   เป็นต้น  ส่วนพวกจัณฑาล  ซึ่งเป็นผู้ไม่มีวรรณะ ถูกพระพรหมลงโทษฐานละเมิดคำสอนของศาสนาพราหมณ์และกฎหมายระบบวรรณะ พวกเขาถูกขับไล่ออกจากสังคมเดิมตลอดชีวิต  เมื่อใช้เร่ร่อนข้างถนนพวกเขาจึงสืบพันธ์ลูกหลานออกมากลายเป็นกลุ่มชนไร้วรรณะใน ไม่มีสิทธิเสรีภาพและหน้าที่ตามกฎหมายระบบวรรณะ  

               พระพุทธเจ้าจึงทรงกำหนดกระบวนการค้นหาความจริง เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงได้ยินเรื่องราวเกี่ยวกับ "พระพรหมลงโทษผู้คน" ในอาณาจักรสักกะ ผู้คนถูกขับไล่ออกจากสังคมตลอดชีวิต สูญเสียสิทธิ  เสรีภาพ และหน้าที่ตามวรรณะ     ถูกบังคับให้ใช้ชีวิตเร่ร่อน แม้ในวัยชรา  เจ็บป่วย  และนอนตายอยู่บนถนน  เป็นต้น    พระองค์ก็ทรงไม่ได้เชื่อเรื่องราวนั้นในทันที พระพุทธเจ้าก็ยังทรงสงสัย จนกว่าจะทรงตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานเพื่อพิสูจน์ความจริงนั้น  ในกระบวนการค้นหาความจริงนี้เกี่ยวข้องกับการตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานดังต่อไปนี้ 

          ๓.๒.๑  พยานบุคคล(witness) ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔    พยานบุคคลหมายถึง บุคคลซึ่งรู้ข้อเท็จจริงอันเกี่ยวกับคดี       ไม่จะรู้โดยวิธีใดซึ่งอาจเป็นประจักษ์หรือพยานบอกเล่า เป็นต้น  ตัวอย่างเช่น    เมื่อเราสงสัยข้อเท็จจริงในเรื่องการมีอยู่ของพระพุทธเจ้า เราจำเป็นต้องมีพยานบุคคลที่รู้ข้อเท็จจริงของเหตุการณ์ หรือ รับรู้บริบทสังคมของอินเดียโบราณผ่านอายตนะภายในของตนเอง และเก็บเหตุการณ์เหล่านั้นไว้เป็นหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจ ในสมัยพุทธกาล  พระอานนท์และพระสารีบุตรเป็นประจักษ์พยานที่ยืนยันการมีอยู่ของพระพุทธเจ้า  ตั้งแต่ประสูติจนถึงปรินิพพาน  ในการมีอยู่ของเทพเจ้าเช่นพระพรหมและพระอิศวร   ตามความเชื่อในศาสนาพราหมณ์นั้น     พวกพราหมณ์อ้างตนเองประจักษ์พยานยืนยันความจริงของเรื่องนี้   

                   ๓.๒.๒ พยานเอกสาร  (Documentary Evidence) ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔  พยานเอกสารหมายถึงเอกสารที่อ้างอิงเป็นพยานหลักฐาน  เช่น พระไตรปิฎก  คัมภีร์ศาสนา  อรรถกถา    ฎีกา    อนุฎีกา หรือเอกสารอื่น   ๆ    ที่มีความสำคัญ  เช่น  แผนที่โลกสมัยโบราณ  เป็นต้น 

  

                   ๓.๒.๓  พยานวัตถุ  (Material Evidence)ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ให้ความหมายว่า "พยานวัตถคือวัตถุที่อ้างเป็นพยานหลักฐาน ยกตัวอย่างเช่น เสาหินอโศกที่สวนลุมพินี สร้างขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช และบันทึกเรื่องราวการเสด็จพระราชดำเนินทรงมาค้นหาสวนลุมพินี ซึ่งสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้าของพระเจ้าอโศกมหาราช ดังนั้นเสาอโศกจึงถือเป็นพยานวัตถุและเป็นพยานหลักฐานน่าเชื่อถือ ซึ่งพิสูจน์การมีอยู่ของพระพุทธเจ้าได้ เป็นต้น วัดมหาโพธิ ตำบลพุทธคยา   อำเภอคยา รัฐพิหาร   เป็นพยานวัตถุยืนยันสถานที่การตรัสรู้

                  ๓.๒.๔  พยานเอกสารแบบออนไลน์ (Digital   Documents)    ในสมัยพุทธกาล ไม่มีเพราะความรู้ทางวิทยาศาสตร์ยังไม่เกิดขึ้น

 ๓.๓.การวิเคราะห์พยานหลักฐาน   เมื่อรวบรวมหลักฐานได้เพียงพอแล้ว  นำหลักฐานที่รวบรวมได้มาวิเคราะห์ โดยอนุมานความรู้เชิงตรรกะแล้วใช้เหตุผลอธิบายปรากฏการณ์เหล่านั้น (ข้อเท็จจริง)

        ตัวอย่างการวิเคราะห์ทางโบราณคดี ตามหลักฐานพระไตรปิฎกระบุว่าพระพุทธเจ้าประสูติ ณ  สวนลุมพินี แคว้นสักกะ  ปัญหาที่สงสัยต่อไปว่า สวนลุมพินีตั้งอยู่ที่ไหนในปัจจุบัน (พยานวัตถุ)  ข้อเท็จจริงนำสืบได้ว่า พระเจ้าอโศกมหาราชทรงเดินทางมาแสวงบุญและค้นหาสถานที่ประสูติ แล้วทรงสร้างวิหารมายาเทวี เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานแด่พระพุทธเจ้า  ยุคต่อมาวิหารแห่งนี้กลายเป็นร้าง เพราะไม่มีภิกษุจำพรรษาและดูแลสถานที่ประสูติอีกต่อไป      เหล่านักบวชฮินดูจึงเข้ามาครอบครองวิหารแห่งนี้ และใช้เป็นที่ประกอบพิธีบูชาน้ำและบูชาไฟ  อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางโบราณคดีนั้นบ่งชี้ว่าเคยเป็นวัดในพุทธศาสนามาก่อน คือเสาอโศกและจารึกบนเสาอโศกนั้น บ่งบอกว่าเป็นสถานที่ประสูติของเจ้าสิทธัตถะมาก่อน

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๘กองโบราณคดีของประเทศเนปาลได้ยึดวัดมายาเทวีจากนักบวชฮินดูมาเป็นของรัฐบาล เมื่อทำการขุดโบราณสถานคดีพบว่ารอยเท้าสลักหินของเจ้าชายสิทธัตถะ เมื่อวิเคราะห์พยานเอกสารและพยานวัตถุแล้ว โดยอนุมานความรู้หรือคาดคะเนความจริงตามหลักเหตุผล ผู้เขียนจึงเชื่อว่ารอยเท้าสลักหินนั้นได้สร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งราชอาณาจักรโมริยะ เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระพุทธเจ้า เป็นต้น        

๓.๔. การประเมินความน่าเชื่อถือของแหล่งข้อมูล 

           การประเมินความน่าเชื่อถือของพยานหลักฐานและแหล่งอ้างอิงอย่างรอบด้าน เช่นการประเมินความถูกต้องของพระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลีและฉบับแปลต่าง ๆ  (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยและฉบับหลวง) โดยพิจารณาจากประวัติการสังคายนาที่ต่อเนื่องและมีระบบตรวจสอบทานที่เข้มงวด ดังนั้น พระไตรปิฎกนั้นจึงเป็นคัมภีร์พระพุทธศาสนา เป็นพยานหลักฐานที่น่าเชื่อถือ และเป็นที่ยอมรับของทุกฝ่ายเพราะมีประวัติความเป็นมาของการสังคายนาพระไตรปิฎกเหล่านี้อย่างชัดเจน  

พยานวัตถุ เช่น เสาอโศกที่วัดมายาเทวี เป็นเสาหินทีมีประวัติศาสตร์ความเป็นมาอย่างชัดเจนเพราะมีการแกะสลักด้วยอักษรพราหมีไว้อย่างชัดเจนซึ่งสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช กล่าวถึงพระองค์ได้เสด็จมาค้นหาสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้า  เป็นต้น  

๓.๕.สรุปเหตุผล  

            การสังเคราะห์ผลจากการวิเคราะห์และประเมินหลักฐานทั้งหมด เพื่อสรุปเป็นข้อเท็จจริงที่ตรรกะ และหลักฐานสนับสนุนอย่างมีน้ำหนัก  ปราศจากความลำเอียงและอคติ ๔  

๓.๖.การนำไปประยุกต์ใช้ 

              นำผลลัพท์จากกระบวนการพิจารณาความจริงไปใช้ประโยชน์ในการตัดสินใจ    การแก้ปัญหาชีวิต  และการดับทุกข์  ซึ่งสอดคล้องกับหลัก "ปัจจัตตัง" (รู้และพิสูจน์ได้เฉพาะตน) และ "เอหิปัสสิโก"  (ท้าทายให้มาพิสูจน์)ในพระพุทธศาสนา