บทนำสู่ครูของพระโพธิสัตว์สิทธัตถะในปรัชญาพุทธภูมิ
(Intruduction to the Teachers of Bodhisattva Siddhartha in Buddhaphumi Philosophy)
ผู้แต่ง : พระครูวิสุทธิมงคลบัณฑิต, ผศ.ดร.
ตำแหน่ง/สังกัด : มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยวิทยาเขตนครราชสีมา
บทคัดย่อ (Abstract)
บทความวิชาการนี้นำเสนอการวิเคราะห์บทบาทและคุณค่าของ "ครู" ในทัศนะปรัชญาพุทธภูมิ ผ่านกระบวนการการเรียนรู้และพัฒนาการทางปัญญาของพระโพธิสัตว์สิทธัตถะ มนุษย์ทุกคนเกิดมาพร้อมข้อจำกัดทางอายตนะภายในร่างกายของตนและอวิชชา จึงมักใช้ตรรกะหรือปฏิภาณส่วนตน ตัดสินความจริงจนเกิดความคลุมเครือและข้อสรุปที่น่าสงสัย
บทความชี้ให้เห็นว่า เจ้าชายสิทธัตถะทรงไม่ปักใจเชื่อคำสอนของสำนักปราชญ์ในยุคนั้น หรือคัมภีร์ศาสนาดั้งเดิมในทันที หากแต่ทรงประยุกต์ใช้กระบวนการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking) และญาณวิทยาตามแนวทางกาลามสูตร ในการตั้งข้อสงสัยเชิงวิชาการ ตรวจสอบพยานหลักฐานเชิงประจักษ์ และวิเคราะห์ด้วยตรรกะอันสมเหตุสมผล การศึกษาบทบาทของครูผู้ชี้ทางจึงไม่เป็นเพียงแต่เป็นการรวบรวมรายนามของครูจากพระไตรปิฎก หากแต่เป็น การถอดรหัสกระบวนการบรรลุความรู้แจ้ง และเป็นแนวทางสำคัญในการพัฒนาวิทยานิพนธ์ระดับบัณฑิตศึกษาต่อไป
คำสำคัญ: ครู, พระโพธิสัตว์, พระไตรปิฎก, ปรัชญาพุทธภูมิ, ญาณวิทยา
๑.บทนำ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา
ในทัศนะปรัชญาพุทธภูมินั้น มนุษย์เรียนรู้และสั่งสมประสบการณ์ชีวิตในลักษณะของ "ข้อมูลทางอารมณ์และสัญญา" ผ่านการรับรู้ทางอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) ทว่าวิถีปัญญาของมนุษยชาตินั้น ไม่ได้หยุดอยู่เพียงการรับรู้ข้อมูลขั้นต้น หากแต่มี "สังขารขันธ์ (กระบวนการปรุงแต่งและขบคิด) เป็นองค์ประอบสำคัญ กล่าวคือ เมื่อจิตใจรับรู้สิ่งใด ย่อมนำเข้าสู่กระบวนการพิจารณา ตีความ และใช้ "เหตุผล" เป็นเครื่องมืออธิบายความคิดเห็นของตน
ทว่ามนุษยส่วนใหญ่มักเกิดมาพร้อมกับอวิชชา (ความไม่รู้จริง) และขีดจำกัดทางกายของอายตนะภายในในการรับรู้เหตุการณ์ต่าง ๆ ประกอบกับอคติ ๔ประการคือ ฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ) สภาวะเช่นนี้ส่งผลให้มนุษย์ตกอยู่ในความมืดมิด ขาดปัญญารู้แจ้ง "สมมติสัจจะ" (ความจริงเชิงสมมติในทางสังคมและกฎหมาย) และ "ปรมัตถสัจจะ" (ความจริงแท้ขั้นสูงสุดตามธรรมชาติ)
เมื่อขาดฐานปัญญาที่ถูกต้อง การใช้เหตุผลคาดคะเนความจริงเชิงปรัชญา หรือปฏิภาณไหวพริบในการอธิบายความคิดเห็นของตน จึงย่อมคาดเคลื่อนและเปลี่ยนไปตามอารมณ์ บริบทเฉพาะตน ยิ่งหากข้อคิดเห็นเหล่านั้นถูกถ่ายทอดโดยผู้มีอำนาจทางความคิด เช่น นักบวช นักตรรกศาสตร์ นักปรัชญาในสังคม ย่อมส่งผลกระทบและสร้างความเสียหายต่อโครงสร้างสังคมในวงกว้าง วิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงปฏิเสธที่จะเชื่อข้อสันนิษฐานที่ขาดพยานหลักฐาน และไม่ทรงยอมบุคคลเหล่านั้นเป็นพยานยืนยันความจริงอันเที่ยงแท้
ก่อนที่พระโพธิสัตว์จะตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์ทรงผ่านการศึกษาทั้งภาคทฤษฎี และภาคปฏิบัติอย่างลึกซึ้งจากครูบาอาจารย์หลายท่าน ตั้งแต่สำนักวิศวามิตรไปจนถึงอาฬารดาบส กาลามโคตรและอุทกดาบส รามบุตร การศึกษาเรื่องราวของ "ครู" ในพระไตรปิฎก (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย) จึงไม่ใช่เพียงการรวบรวมข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ หากแต่เป็นการถอดรหัสพัฒนาการทางปัญญาและจิตวิญญาณ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของปรัชญาพุทธภูมิ
๒.ความเป็นมาของครูของพระโพธิสัตว์ การตั้งข้อสงสัยและการตรวจพยานหลักฐาน
มนุษย์เป็นสัตว์สังคมที่มีเหตุผล แต่ด้วยข้อจำกัดทางอายตนะภายในและมีอคติส่วนตน จึงเป็นการยากที่จะตัดสินว่าตรรกะของฝ่ายใดถูกต้องอย่างแท้จริง ในสมัยพุทธกาลนักปรัชญาและนักตรรกวิทยา มักแสดงทัศนะเกี่ยวกับจักรวาล กำเนิดมนุษย์ และเทพเจ้า โดยอาศัยเพียงปฏิภาณไหวพริบและตรรกะทิฐิ (ทิฏฐิ ๖๒ ประการ) ส่งผลให้เกิดความขัดแย้งเชิงทฤษฎีที่ไม่สิ้นสุด
เพื่อก้าวข้ามข้อจำกัดนี้ พระพุทธองค์จึงทรงเสนอ "แนวคิดเชิงวิพากษ์"ผ่าน "กามลามสูตร" ให้วิญญูชนตั้งข้อสงสัยเชิงวิชาการไว้ก่อน ไม่ด่วนเชื่อเพียงเพียงเพราะฟังตามกันมา(อนุสสเวน) การถือสืบ ๆ กันมา (ปรัมปราย) หรือเพียงเพราะผู้พูดเป็นครูอาจารย์ของตน (มโณ โนครูติ) แต่ทรงแนะให้เข้าสู่กระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐานเชิงประจักษ์ (Empirical Evidence) แล้วนำข้อมูลมาวิเคราะห์ด้วยวิธีอนุมานเชิงตรรกะอย่างเป็นระบบ
ในทางกลับกัน สังคมขาดการพิจารณาความจริงอย่างรอบคอบ มักจะถูกครอบงำด้วยอารมณ์และอคติ ละเลยความจริงรอบด้าน ทำให้ไม่สามารถแยกแยะความจริงระดับสมมติสัจจะ และปรมัตถ์สัจจะได้ ทำให้ผู้คนจึงตกเป็นเหยื่อข่าวลือ ข้อมูลที่ถูกบิดเบือนและค่านิยมที่สร้างความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สิน มนุษย์จำเป็นต้องมี "กัลยาณมิตร" หรือครูผู้ชี้ทางและเป็นแบบอย่างที่ดี พร้อมมีทั้งสถาบันการศึกษาเพื่อช่วยพัฒนาสติ สมาธิและปัญญา นำไปสู่การแก้ปัญหาชีวิตและสังคมอย่างยั่งยืน
๓.ความสำคัญของครูของพระโพธิสัตว์สิทธัตถะ
ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ได้นิยามคำว่า"ครู" หมายถึงผู้สั่งสอนและถ่ายทอดความรู้แก่นักเรียน ในมิติทางปรัชญาพุทธภูมิ ชีวิตมนุษย์ประกอบด้วยรูปและนาม มีบทบาทสิทธิ และหน้าที่ตามกฎหมายแพ่งและพาณิชย์แห่งราชอาณาจักรไทยและการอยู่ร่วมกัน สังคมจะสงบสุขได้ต้องมีศีลธรรมและกฎหมายเป็นแกนกลาง การเรียนรู้และการวิพากษ์ผ่านอายตนะภายใน จึงเป็นสิ่งสำคัญ เพื่อป้องกันการตัดสินใจผิดพลาดซ้ำรอยเดิมในประวัติศาสตร์
ในยุคที่ศาสนาพราหมณ์ถือครองอำนาจทางปัญญา เจ้าชายสิทธัตถะทรงสำเร็จการศึกษาศิลปศาสตร์ ๑๘ สาขาจากสำนักครูวิศวามิตร ซึ่งเป็นการเตรียมความพร้อมสำหรับบทบาทกษัตริย์ ผู้ปกครองแคว้นสักกะ อย่างไรก็ตาม เมื่อพระองค์ทรงปฏิสัมพันธ์กับสังคม ทรงพบเห็นความทุกข์ของกลุ่มจัณฑาลและกลุ่มพวกตระกูลต่ำ ซึ่งถูกสังคมเลือกปฏิบัติและลงโทษทางสังคม(พรหมทัณฑ์) โดยอ้างสิทธิ์อันศักดิ์สิทธิ์ของพระพรหม
ด้วยพระเมตตาและวิจารณญาณเชิงวิพากษ์ เจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงสืบค้นข้อเท็จจริง ทรงพบว่าข้ออ้างเรื่องพระพรหมผู้สร้างระบบวรรณะ ขาดเหตุผลและหลักฐานเชิงประวัติศาสตร์รองรับ ทรงมองเห็นว่า โครงสร้างวรรณะและจารีตประเพณีในขณะนั้นเป็น เพียง"สมมติสัจจะ" ที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อผลประโยชน์เชิงอำนาจหาใช่ "ปรมัตถ์สัจจะ" ที่เที่ยงแท้ไม่
แม้พระพุทธองค์ทรงมีพระราชดำริที่จะปฏิรูปสังคม ทว่าในบริบทเวลานั้นโครงสร้างการปกครอง (หลักราชอปริหานิยธรรมและขนบธรรมเนียมกษัตริย์) ไม่เปิดโอกาสให้ยกเลิกกจารีตประเพณีดั้งเดิมได้โดยง่าย อีกทั้งหากทรงใช้เวทมนตร์ หรือพิธีกรรมบูชายัญเพื่อขอให้พระพรหมยกเลิกวรรณะ ก็ย่อมถือเป็นการละเมิดกฎหมายวรรณะที่ห้ามมิให้ผู้มิใช่พราหมณ์ประกอบพิธีกรรมบูชายัญ แม้พระองค์จะประสูติในวรรณะกษัตริย์ก็จะถูกพระพรหมลงโทษทรงสูญเสียสิทธิและหน้าที่ทางกฎหมาย ถูกเนรเทศออกจากสังคม กลายเป็นจัณฑาล พระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยเสด็จออกผนวชในฐานะ "พระโพธิสัตว์" ทรงมุ่งหน้าสืบค้นสัจธรรมขึ้นสูงสุดด้วยพระองค์เอง
การอ้างอิงพยานหลักฐาน และข้อสงสัยเชิงปรัชญา
ดังนั้น การศึกษาเรื่อง "ครูของพระโพธิสัตว์สิทธัตถะ ในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย" จึงต้องต้องดำเนินตามรอยพุทธวิธีคือก่ารไม่ด่วนเชื่อทันที เราควรสงสัยในข้อเท็จจริงของเรื่องนี้ไว้ก่อน แล้วดำเนินการสืบค้นพยานหลักฐานทั้ง พระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ อรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา บทความวิชาการ ตลอดจนหลักฐานทางโบราณคดีสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราช ตลอดจนสารสนเทศดิจิทัล (Google Maps) เป็นต้น นำมาวิเคราะห์ด้วยวิธีอนุมานเชิงตรรกะ เพื่อพิสูจน์ที่มาของความรู้(ญาณวิทยา) องค์ประกอบความรู้ และองค์ความรู้ที่สมเหตุสมผล ซึ่งจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่การพัฒนางานวิทยานิพนธ์ระดับบัณฑิตศึกษาต่อไป
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น