ปํญหาทางญาณวิทยาที่ว่าเราจะรู้ได้อย่างไรว่าพระเจ้าพิมพิสารทรงอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาจริงหรือไม่

   ปัญหาทางญาณวิทยาที่ว่าเราจะรู้ได้อย่างไรว่าพระเจ้าพิมพิสารทรงอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาจริงหรือไม่ 

(The Epistemological Problem of How we can know whether   King Bimbisara truly  Patronized  of Buddhism)

บทนำ เรารู้ได้อย่างไรว่าเรื่องนี้คือ "ความจริง"  ?

                  แม้ว่าผู้เขียนจะได้รับรู้เรื่องราว "การอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาของพระเจ้าพิมพิสาร" ซึ่งเป็นข้อเท็จจริงที่สืบทอดกันมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาล ผ่านทั้งสำนักเรียนธรรมสนามหลวง และมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย  วิทยาเขตขอนแก่น    จนกลายเป็นการฝังรากลึกกลายเป็นทรงจำและหลักฐานทางอารมณ์ภายในจิตใจ   

ทว่าตามทัศนะทางพระพุทธศาสนา   จิตของมนุษย์ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่การรับรู้และจัดเก็บข้อมูลเท่านั้น   หากแต่ยังมีกระบวนการคิดธรรมปรุงแต่งเชิงวิเคราะห์    เมื่ออายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) รับรู้สิ่งใดต้องอาศัยตรรกะและเหตุผล  เพื่อทำความเข้าใจความจริงของสิ่งนั้นเสมอ   

ในประวัติศาสตร์ทางปัญญา  พราหมณ์ ผู้เป็นนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาในอินเดียโบราณ  มักทำหน้าที่อธิบายความจริงเชิงอภิปรัชญาเกี่ยวกับการมีอยู่ของมนุษย์  โลก เทพเจ้า (พระพรหม)        ทว่าด้วยข้อจำกัดของอายตนะภายในในการรับรู้ ประกอบกับอคติที่เกิดจากความไม่รู้  ความกลัว  ความเกลียดชัง  และความรัก     ส่งผลให้ทัศนะของนักคิดเหล่านั้นถูกปกคลุมด้วยความมืดมิด        ขาดปัญญาญาณที่จะจำแนกแยกแยะระหว่าง"สมมติสัจะ" (ความจริงที่มนุษย์ร่วมกันสมมติขึ้น)และ"ปรมัตถสัจจะ" (ความจริงขั้นสูงสุด)ได้อย่างแท้จริง        

เมื่อนักวิชาการหรือนักตรรกะเหล่านั้นแสดงทัศนะต่อเรื่องราวที่สืบทอดกันมา โดยอาศัยปฏิภาณไหวพริบส่วนตนและการคาดเดา (Speclation)  ผลลัพธ์ของการให้เหตุผล จึงมีทั้งที่ถูกต้องและผิดคาดหรือพลิกผันไปตามสถานการณ์      เมื่อคำอธิบายมีความคลุมเครือและขาดความชัดเจน  วิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะหรือพระพุทธองค์ เมื่อได้สดับรับฟัง จึงไม่ทรงปักใจเชื่อในคำอธิบายที่อาศัยเพียงปฏิภาณไหวพริบ และการคาดเดา ทั้งยังทรงไม่ยอมรับบุคคลเหล่านั้นเป็นพยานยืนยันความจริงแท้    

สิ่งนั้นนำไปสู่สภาวะแห่งความสงสัยเชิงวิพากษ์ (Epistemological Skepticism) ต่อต้นกำเนิดของความรู้  องค์ประกอบของความรู้  วิธีการได้มาซึ่งความรู้ และความถูกต้องสากลของความรู้ของมนุษย์ในท้ายที่สุด 

๒.ปัญหาและข้อเท็จจริง : การเข้าถึงความจริงได้อย่างไร ? 

                หากพิจารณาตามหน้าประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา พระเจ้าพิมพิสารทรงได้รับการยกย่องว่าเป็นพระมหากษัตริย์      พระองค์แรกที่ทรงตั้งมั่นเป็นเอกอัครศาสนูปถัมภ์ เรื่องราวอันทรงคุณค่าเหล่านี้ได้รับการถ่ายทอดสืบต่อกันมา ผ่านระบบมุขปาฐะ ของเหล่าพระอรหันตสาวก  

ย้อนกลับไปเมื่อครั้งที่พระเจ้าพิมพิสาร   ผู้ครองราชสมบัติแห่งแคว้นมคธอันยิ่งใหญ่ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์สิทธัตถะเป็นครั้งแรก พระองค์ทรงเกิดความเลื่อมใสศรัทธาด้วยพระมหาปุริสลักษณะอันสง่างาม    ทรงทราบในเบื้องต้นว่าสามัญชนมาจากตระกูลต่ำ เมื่อทรงซักไซร์ไล่ความจึงได้ทราบว่าเป็นเจ้าชายผู้เสด็จออกผนวชจากราชวงศ์ศากยะ ทว่าด้วยบริบททางการเมืองในยุคโบราณนั้น      พระเจ้าพิมพิสารทรงเข้าใจผิดคิดเบื้องต้นว่า เจ้าชายสิทธัตถะทรงสละราชบัลลังก์    เพื่อหนีภัยการเมืองจากแคว้นสักกะ ด้วยพระทัยกว้างขวาง  พระองค์จึงทรงเสนอที่จะแบ่งครึ่งราชสมบัติในแคว้นของพระองค์ให้ปกครอง  ทว่าพระโพธิสัตว์ทรงปฏิเสขอย่างนุ่มนวลด้วยพระทัยแน่วแน่ในการแสวงหาโมกขธรรม เพื่อความหลุดพ้นจากวัฏสงสารอย่างแท้จริง   

ต่อมาเมื่อพระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ชอบด้วย "อริยมรรคมีองค์ ๘ และ  เสด็จพร้อมด้วยอดีตชฏิลสามพี่น้อง และพระอรหันต์ ๑,๐๐๐ รูปสู่ลัฐิวัน (สวนตาลหนุ่ม)  ใกล้เมืองราชคฤห์  แคว้นมคธ เหตุการณ์ครั้งนั้น ได้ดึงดูดพระเจ้าพิมพิสารพร้อมด้วยข้าราชบริพารและประชาชนกว่า ๑๒๐,๐๐๐ คน      ให้มาเข้าฟังพระธรรมเทศนา  ผลปรากฏว่าพระเจ้าพิมพิสาร และชาวมคธส่วนใหญ่ได้บรรลุธรรมเป็นพระโสดาบันเปิดดวงตาเห็นธรรม (Spiritual Eye) สลัดทิ้งความเชื่อเรื่องการบูชาเทพเจ้าและหันมาปฏิบัติธรรมเพื่อยกระดับจิตสู่ปัญญาญาณขั้นสูง(อภิญญา๖)  

      

วิกฤติทางญาณวิทยาในปัจจุบัน : การขาดแคลนพยานหลักฐานและทางออกจากทางตัน

        เมื่อผู้เขียนนำข้อมูลเกี่ยวกับการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนานี้มาวิเคราะห์ผ่านมุมมองทางปรัชญากลับพบปัญหาญาณวิทยาที่สำคัญยิ่งนั่นคือ "ภาวะขาดแคลนพยานหลักฐานเชิงประจักษ์"   ในปัจจุบัน ซึ่งสามารถจำแนกออกเป็น ๒ มิติหลักได้แก่ 

๑.พยานบุคคล  (Direct Personal Evidence)      เมื่อพระเจ้าพิมพิสารเสด็จสวรรคต ก่อนที่พระพุทธองค์จะเสด็จดับขันธปรินิพพาน ๒ ปี ประกอบกับเหล่าพสกนิกรชาวมคธร่วมสมัยต่างล่วงลับดับขันธ์ไปตามกาลเวลา  ผ่านระยะเวลากว่า ๒,๐๐๐ ปี มนุษย์ยุคหลัง จึงถูกตัดขาดจากการรับรู้โดยตรงผ่านอายตนะภายใน  (Direct Experience)  เหลือเพียงการรับรู้ผ่านบอกเล่าต่อ ๆ กันมา (Hear-Say)  ซึ่งในทางญาณวิทยาย่อมีความเปราะบางต่อความความจริงที่คาดเคลื่อนสูง  

  

๒.มิติพยานวัตถุตระหนักรู้ (Material & Historical Evidence)  แม้เราจะมีหลักฐานทางโบราณคดีที่จับต้อง เช่น เสาหินสร้างในรัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ที่แผ่ขยายไปทั่วอินเดียและเนปาล  หรือ การบันทึกการเดินทางของพระภิกษุชาวจีน ที่เดินทางมาแสวงบุญ และจดบันทึกเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ทางพระพุทธศาสนาไว้ ทว่าพยานบุคคลร่วมสมัยที่เคยสัมผัสเหตุการณ์ระหว่างพระเจ้าพิมพิสาร กับพระพุทธองค์ได้สูญหายไปอย่างไร้ร่องรอยตามกาลเวลา

 ข้อถกเถียงระหว่างการอนุมานและความจริง 

                 เมื่อหลักฐานเชิงประจักษ์ยังไม่เพียงพอต่อการอนุมานหรือการคาดคะเนความจริงอย่างเด็ดขาด ความเข้าใจเบื้องต้นที่เราสืบต่อกันมา  จึงยังขาดนำ้หนักทางวิชาการที่สมบูรณ์      จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องอาศัยกระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริง      (fact-Checking)  และการบูรณาการหลักฐานต่าง ๆ  เพื่อพิสูจน์ความจริงเชิงประวัติศาสตร์อย่างรอบด้าน แทนการเชื่อตาม ๆ กันโดยปราศจากการวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ 

๓.ปัญหาคือ เราจะรู้ความจริงได้อย่างไร?  

           โดยธรรมชาติแล้ว  มนุษย์มีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน  ทั้งยังถูกครอบงำด้วยอคติต่อผู้อื่น ไม่ว่าจะเป็นความไม่รู้ (อวิชชา) ความกลัว ความเกลียดชัง หรือแม้แต่ความรัก   ชีวิตของมนุษย์จึงมักตกอยู่ในความมืดมน  จึงขาดปัญญาญาณที่จะหยั่งถึงความจริงทั้งในระดับ  "สมมติสัจจะ" (ความจริงโดยมนุษย์ร่วมกันสมมติขึ้น) และ "ปรมัตถ์สัจจะ"(ความจริงขั้นสูงสุด)  

ในสมัยอินเดียโบราณ บรรดาพราหมณ์  นักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาต่างพยายามอธิบายความเป็นมาของโลก และมนุษย์โดยอาศัยเพียงปฏิภาณไหวพริบและการคาดเดา (Spectulation)  ผู้เขียนในฐานะผู้ศึกษาประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ณ สำนักเรียนธรรมสนามหลวงแห่งหนึ่งและมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตขอนแก่น  ก้เคยรับฟังเรื่องราวเหล่านี้จากห้องเรียนและสั่งสมไว้เป็น "หลักฐานทางอารมณ์" ในจิตใจ     

หากเรานำหลักฐานทางอารมณ์มาตั้งเป็นสมมติฐานแล้ว ใช้เหตุผลทางปรัชญามาวิเคราะห์ เราจะพบทางตันที่สำคัญคือ"หลักฐานเชิงประจักษ์ไม่เพียงพอ" ในปัจจุบันทำให้การคาดคะเนความจริงเรื่องการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาของพระเจ้าพิมพิสาร ยังขาดน้ำหนักทางวิชาการที่สมบูรณ์  แล่งที่มาของความรู้และขอบเขตความรู้(องค์ประกอบของความรู้)ยังคงเคลุมเครือ  กระบวนการพิจารณาความจริงยังไม่ชัดเจนและผลลัพท์ที่ได้รับจากการวิเคราะห์ด้วยเหตุผลเพียงอย่างเดียว ก็ยังขาดความสมเหตุสมผลที่จะยืนยันได้อย่างเด็ดขาด 

ข้อเท็จจริงเบื้องต้นและการตรวจสอบตามหลักกาลามสูตร

  

  เมื่อชาวพุทธทั่วโลกได้ยินเรื่องราวการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาของพระเจ้าพิมพิสาร ซึ่งสืบทอดกันมายาวนานกว่า ๒,๕๐๐ ปี  เรามักยอมรับโดยปริยายว่า เหตุการณ์นี้เคยเกิดขึ้นจริง    ดำรงอยู่ และสิ้นสุดลงเมื่อพระองค์สวรรคต   ทว่าพยานบุคคลร่วมสมัย เช่น พระเจ้าพิมพิสาร (ผู้เสด็จสวรรคตก่อนพระพุทธเจ้าปรินิพพานเพียง ๒ ปี รวมถึงชาวราชคฤห์ในยุคนั้น ต่างล่วงลับไปหมดสิ้นแล้ว 

ชนรุ่นหลังจึงถูกตัดการรับรู้โดยตรง (Direct-Experience)  เหลือเพียงการบอกเล่าต่อ ๆ กันมา  (Hearsay) และความทรงจำในจิตใจ ตามหลักคำสอนของพระพุทธองค์  เมื่อได้ยินเรื่องราวใด  ๆ  เราไม่ควรด่วนปักใจเชื่อ  แต่ควรจะตั้งข้อสงสัยเชิงวิพากษ์ไว้ก่อน จนกว่าจะได้ตรวจสอบและรวบรวมพยานหลักฐานอย่างรอบด้าน เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว เราก็จะใช้หลักฐานเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยการอนุมานความรู้ จากพยานหลักฐานต่างๆ เพื่อหาเหตุผลอธิบายความจริงเรื่องนี้ 

เมื่อผู้เขียนสืบสาวเรื่อง      โดยตรวจสอบพยานหลักฐานต่าง ๆ  จากพระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย และพระไตรปิฎกฉบับหลวง พบว่าข้อเท็จจริงของเรื่องราวนี้กระจัดกระจายอยู่ในพระไตรปิฎกหลายเล่ม เมื่อโครงสร้างความรู้เกี่ยวกับการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาของพระเจ้าพิมพิสารยังคงคลุมเครือและพยานบุคคลสูญหายไปตามกาลเวลา  เราจะแสวงหาความจริงที่หนักแน่นได้อย่างไร ? 

อย่างไรก็ตาม เรายังคงมี "พยานวัตถุและหลักฐานประวัติศาสตร์ หลงเหลือให้สอบทานเช่น

• พยานวัตถุคือศิลาจารึกและเสาหินพระเจ้าอโศกมหาราชที่ปักหมุดกระจัดกระจายทั่วสาธารณรัฐอินเดีย และสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล ซึ่งเป็นร่องรอยการสืบค้นหาความจริง
• พยานเอกสาร คือบันทึกการเดินทางของพระภิกษุจีนโบราณ(เช่นหลวงจีนฟาเหียน หรือหลวงจีนถังซำจั๋ง) ที่เดินทางมาแสวงบุญ ณ สังเวชนียสถานทั้ง ๔ ตำบลและบันทึกเรื่องราวทางประวัติศาสตร์เหล่านี้ไว้หลักฐานเชิงประจักษ์ข้ามกาลเวลา โดยคัดลอกพระไตรปิฎกกลับไปสู่ประเทศจีน  เป็นต้น 

๓.ญาณวิทยาคือมาตรฐานความรู้      

              ในสมัยพุทธกาล  บรรดานักปรัชญาและนักตรรกศาสตร์ต่างเผชิญกับข้อจำกัดในการรับรู้ทางกายภาพและจิตใจ ทั้งอคติที่เกิดจากความไม่รู้  ความกลัว    ความเกลียดชังและความรัก         ส่งผลให้การมองโลกตกอยู่ในความมืดมน    ขาดปัญญาญาณที่จะเข้าใจความจริงทั้งในระดับ "สมมติสัจจะ" (ความจริงโดยสมมติหรือความจริงเชิงประเพณี) และ "ปรมัตถ์สัจจะ" (ความจริงสูงสุด)          

เมื่อนัดคิดเหล่านั้นแสดงทัศนะเกี่ยวกับกำเนิดของมนุษย์              โลก  ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ หรือการมีอยู่ของเทพเจ้า  โดยอาศัยเพียงปฏิภาณไหวพริบและการคาดเดา  (Speculation )  ผลลัพธ์ที่ได้จึงมีความคลาดเคลื่อน  คลุมเครือ   และสร้างความเข้าใจผิดอันนำมาซึ่งความเสียหาย แก่ชีวิตและทรัพย์สินของมนุษย์ในทุกยุคทุกสมัยวิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะหรือพระพุทธเจ้า  จึงทรงไม่ปักใจเชื่อคำอธิบายที่ปราศจากหลักฐานเชิงประจักษ์รองรับที่หนักแน่น   

จุดกำเนิดของญาณวิทยา

เพื่อแก้ปัญหาความรู้อันคลุมเครือนี้     มนุษย์ต่างหันมาให้ความสนใจกับสาขาปรัชญาที่เรียว่า  "ญาณวิทยา" (Epistemology)        เพื่อศึกษาและค้นหาคำตอบในประเด็นสำคัญ ดังนี้ 

• ต้นกำเนิดความรู้ (Origin of Knowledge) มนุษย์ได้ความเหล่านี้มาอย่างไร ?      

• โครงสร้างและองค์ประกอบของความรู้ของมนุษย์   (Structure of Knowledge) ความรู้ของมนุษย์นั้นประกอบด้วยอะไรบ้าง ?     

• เกณฑ์มาตรฐานในการตัดสินความจริง (Criterion of Truth) เมื่อชีวิตมนุษย์มืดมน  เราจะมีหลักเกณฑ์ใดในการตรวจสอบว่าที่ได้ยินหรือรับรู้ผ่านอายตนะภายในนั้น "เป็นจริงหรือเท็จ" 

• รูปแบบและความสมเหตุสมผลของความรู้ (Form and Validity)  ความรู้นั้นมีลักษณะเป็นรูปธรรมหรือนามธรรมและมีความสมเหตุสมผลมากเพียงใด

 ทางออกตามหลักกาลามสูตรและก้นบึ้งแห่งความสงสัยเชิงวิพากษ์

ตามคำสอนของพระพุทธเจ้า เมื่อเราได้รับฟังเรื่องราวหรือข้อมูลใด  ๆ  พระองค์ทรงสอนมิให้ด่วนปักใจเชื่อตาม ๆ กัน    (เช่นกาลามสูตร)  แต่ควรดำรง  ความสงสัยเชิงวิพากษ์( Epistemologival  Skepticism)  ไว้ก่อน    เพื่อเปิดโอกาสให้มีการตรวจสอบ รวบรวมพยานหลักฐานอย่างรอบด้าน  และเมื่อมีข้อมูลหลักฐานเพียงพอแล้ว  จึงค่อยนำมาวิเคราะห์ด้วยเหตุผลอันแยบคาย

ดังนั้น     ในฐานะผู้เขียนที่ตระหนักดีว่าตนเองยังมีมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน และอาจถูกครอบงำด้วยอคติ หากอาศัยเพียงเหตุผลส่วนตัว มาตีความเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ อย่างการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาของพระเจ้าพิมพิสาร  ก็ย่อมเสี่ยงที่จะได้คำอธิบายที่คลาดเคลื่อน  คลุมเครือและขาดความสมเหตุสมผลทางวิชาการ ซึ่ง      วิญญูชนย่อมีสิทธิ์ที่จะตั้งข้อสงสัยได้

กระนั้นก็ตาม การยอมรับข้อจำกัดดังกล่าว หาใช่ทางตันไม่ หากแต่เป็นแรงผลักดันให้ผู้เขียนมุ่งมั่นที่จะแสวงหาความจริงต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง (ยังมีต่อ) ตอนที่ ๒  วิธีแสวงหาความรู้ผ่านอวัยวะอินทรีย์ทั้ง ๖