องค์ประกอบที่ห้าของพระพุทธศาสนาคือศาสนสถาน

The fifth element of Buddhism is religious place.

องค์ประกอบที่ห้าของพระพุทธศาสนาคือศาสนสถาน

บทนำ

             วัดพุทธทั่วโลกเช่นเดียวกับวัดของศาสนาอื่น ๆ มีพิธีกรรมและแนวปฏิบัติทางศาสนาของตนเอง เพื่อบรรลุสัจธรรมที่อยู่เหนือขอบเขตการรับรู้ของมนุษย์ สถานที่ที่จำเป็นสำหรับการประกอบพิธีกรรมเหล่านี้เรียกว่า"ศาสนสถาน หรือสถานที่สำหรับประกอบพิธีกรรมทางศาสนา" ยกตัวอย่างเช่น ศาลาวัดใช้สำหรับพิธีทำบุญในวันสำคัญทางพุทธศาสนา       การถวายภัตตาหารเช้าแก่พระภิกษุ และการทำบุญให้แก่ผู้ล่วงลับในตอนเที่ยง นี่คือเรื่องราวที่เราเข้าใจความหมายของศาสนสถานจากประสบการณ์ชีวิตผ่านอายตนะภายใน และสั่งสมความรู้เป็นข้อมูลทางอารมณ์ไว้ในจิตใจมาเป็นเวลานาน   

    เมื่อผู้เขียนได้ค้นหาข้อมูลในพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน  พ.ศ.๒๕๕๔   ได้นิยามคำว่า "ศาสนสถาน" คือ สถานที่สำหรับประกอบพิธีกรรมทางศาสนาเช่น โบสถ์ พระวิหาร สถูป เจดีย์ ซึ่งเป็นศาสนสถานที่ในพระพุทธศาสนา" กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ : 

       โบสถ์คือ สถานที่ที่พระภิกษุสงฆ์มาประชุมและทำพิธีกรรมทางศาสนา เช่น สวดพระปาฏิโมกข์ และการอุปสมบท  

        สีมาคือเครื่องหมายบอกขอบเขตของโบสถ์  ซึ่งมักทำจากแผ่นหินหรือเสา  

        กุฎีคือที่อยู่ของนักบวช เช่น พระภิกษุสงฆ์  บ้านหรืออาคารสำหรับพระภิกกษุและสามเณรโบราณเรียกว่า"กะดี"  

     พระประธานคือ พระพุทธรูปขนาดใหญ่ที่ประดิษฐานอยู่ในพระอุโบสถหรือ วิหาร   พระพุทธรูปนี้ถือเป็นตัวแทนพระพุทธเจ้า  

          สถูปคือ สิ่งก่อสร้างที่มีรูปร่างคล้ายบาตรคว่ำซึ่งบรรจุเครื่องบูชาที่เหมาะสม ได้แก่พระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า  และพระธาตุของพระอรหันต์    

        ส่วนเจดีย์ คือ สิ่งที่สร้างขึ้นเป็นรูปฟางปลายแหลม บรรจุวัตถุมงคล พระบรมสารีริกธาตุ หรือบุคคลสำคัญต่าง ๆ   

           ปัจจุบันวัดต่าง ๆ  มักใช้ศาลาวัด เป็นอาคารสำหรับทำบุญในวันสำคัญทางพุทธศาสนา และศึกษาภาษาบาลีและสำนักธรรมสนามหลวงนอกจากนี้ยังเป็นสถานที่สำหรับพระภิกษุสงฆ์   ที่ละทิ้งครอบครัวมาอุปสมบทเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนา และเป็นที่พึงของฆราวาสที่ยึดถือพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง  

         เมื่อผู้เขียนศึกษาเรื่อง "ศาสนสถานแห่งแรก" ในพระพุทธศาสนาจากหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ในเบื้องต้นเราได้ฟังข้อเท็จจริงว่าป่าอิสิปตนมฤคทายวันเป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนาครั้งแรก จึงถือได้ว่าเป็นศาสนสถานแห่งแรกในพระพุทธศาสนา  กล่าวคือ เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสรู้กฎธรรมชาติของชีวิตมนุษย์แล้ว พระองค์ได้ทรงทดสอบผลของปฏิบัติมรรคมีองค์ ๘  เป็นเวลา ๗     สัปดาห์หรือ ๔๙  วัน  ก็ได้ผลเหมือนกันคือ "อภิญญา ๖ อันเป็นความรู้แท้จริงตามกฎธรรมชาติของมนุษย์แล้ว ซึ่งไม่สามารถเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่นได้ พระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยที่จะทรงแสดงธรรมแก่พราหมณ์ปัญจวัคคีย์ โดยเสด็จจากเมืองอุรุเวลาเสนานิคมในแคว้นมคธไปยังเมืองพาราณสี  ซึ่งเป็นเมืองหลวงแห่งแคว้นกาสี ระยะทาง ๒๖๐ กิโลเมตร  ในเวลานั้น เมืองพาราณสีเป็นเพียงหมู่บ้านเล็ก ๆ  ริมฝั่งแม่น้ำคงคาที่เรียกว่า  "หมู่บ้านกาสี"    ซึ่งเป็นรัฐบริวารภายใต้การปกครองของแคว้นโกศล   ต่อมาพระเจ้าปเสน ทิโกศลทรงได้พระราชทานหมู่บ้านกาสีแห่งนี้ เป็นของขวัญในพิธีสยุมพรระหว่างพระเจ้าพิมพิสารและพระนางเวเทหิ ซึ่งเป็นพระขนิษฐาของพระองค์เอง   

ป่าอิสิปตนมฤคทายวันเป็นศาสนสถานแห่งแรกในพระพุทธศาสนา

        ป่าอิสิปตนมฤคทายวันเป็นอุทยานหลวงของพระเจ้าพรหมทัตแห่งแคว้นกาสี  ซึ่งพระองค์ทรงใช้เป็นเขตรักษาพันธ์ุกวาง  ต่อมากษัตริย์หลายพระองค์แห่งแคว้นกาสี พระองค์ ทรงครองราชย์มายาวนานกว่า ๔๐๐๐ ปีและทรงดำเนินนโยบายต่อเนื่องกันมาทุกรัชกาล เพื่อให้ป่าแห่งนี้เป็นเขตรักษาพันธ์ุสัตว์ป่าทุกชนิดหรือเขตอภัยทาน (Animal  Sanctuary ) เมื่อพระเจ้าพรหมทัตทรงมีพระราชโองการให้ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เป็นเขตรักษาพันธ์สัตว์ป่า ตามหลักคำสอนทางพุทธศาสนาและทรงเรียกสถานที่แห่งนี้ว่า "เขตอภัยทาน"             พระเจ้าพรหมทัตจึงทรงมีพระราชโองการให้ห้ามการล่ากวาง จึงไม่มีใครกล้าละเมิดพระราชอำนาจของพระเจ้าพรหมทัต เมื่อป่าอิสิปตนมฤคทายวัน  ยังคงเป็นสถานที่ที่สงบสุข ห่างไกลจากการรบกวนของมนุษย์ หรือการล่าสัตว์ภายในเขตอุทยานหลวง    เป็นต้น

            ต่อมามหาราชาจากอาณาจักรต่าง ๆ ได้ตรากฎหมายจารีตประเพณีเกี่ยวกับระบบวรรณะ โดยประกาศให้ศาสนาพราหมณ์เป็นศาสนาประจำชาติ และบัญญัติคำสอนของศาสนาพราหมณ์เป็นกฎหมายจารีตประเพณีเกี่ยวกับระบบวรรณะ การกระทำเช่นนี้ ก็เพื่อรักษาเสถียรภาพของชาติ   ปกป้องผลประโยชน์จากการบูชาเทพเจ้าประจำชาติ และป้องกันละเมิดสิทธิและหน้าที่ในการประกอบพิธีบูชายัญตามความเชื่อทางศาสนา    เมื่อประกาศใช้กฎหมายวรรณะแล้ว ย่อมมีสภาพบังคับตามหลักกฎหมายวรรณะให้ประชาชนมีหน้าที่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายนั้น  โดยเฉพาะอย่างยิ่ง  กฎหมายห้ามไม่ให้ประชาชนทุกวรรณะมีเพศสัมพันธ์กับบุคคลในวรรณะอื่น และห้ามไม่ให้ประชาชนปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น   ประชาชนทุกวรรณะต่างเบื่อหน่ายกับระบบวรรณที่คอยลงโทษผู้คนต่างวรณะที่คบหากันและมีเพศสัมพันธ์เป็นประจำ เนื่องจากชีวิตของพวกเขาเต็มไปด้วยตัณหาที่ซ่อนเร้นอยู่ในจิตใจ   บางคนละทิ้งครอบครัวและออกบวชเป็นฤาษี  เพื่อแสวงหาการตรัสรู้สัจด้วยวิธีการต่าง ๆ พวกเขาใช้ป่าอิสิปตนมฤคายทายวันเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม เมื่อจิตวิญญาณของพวกเขาบรรลุฌานขั้นที่ ๘ ของการทำสมาธิแล้ว   พวกเขาก็ได้เผยแพร่คำสอน และแสดงทัศนะทางปรัชญาพราหมณ์ของตนไปทั่วชมพูทวีป    

         เมื่อจิตใจของพราหมณ์เหล่านั้นถูกดึงดูดด้วยศรัทธาของผู้คน พวกเขาจึงใช้ความรู้ดังกล่าวในการประกอบพิธีกรรมบูชาไฟ เพื่อทำนายโชคชะตา  โดยอ้างว่าตนมีพลังในการสื่อสารกับเทพเจ้าต่าง ๆ เพื่อช่วยให้พวกเขาบรรลุความปรารถนา กล่าวอีกนัยหนึ่งคือคนธรรมดาไม่สามารถมองเห็นได้  พราหมณ์จึงประกอบพิธีกรรมบูชาไฟเพื่อถวายเครื่องบูชาแด่เทพเจ้า เพื่อเอาใจเทพเจ้าผู้ยิ่งใหญ่และช่วยให้พวกเขาเจริญรุ่งเรือง  ก้าวหน้าในความปรารถนาและประสบความสำเร็จในชีวิตหลังจากพระโพธิสัตว์ตรัสรู้     และกลายพระพุทธเจ้าทรงเห็นว่าผู้คนทั่วอนุทวีปอินเดีย  มีศรัทธาในเทพเจ้า และพร้อมที่จะปฏิบัติตามคำสอนของพราหมณ์ผ่านพิธีกรรมบูชา เพื่อหลีกหนีความทุกข์จากกฎหมาย ขนบธรรมและจารีตประเพณีของระบบวรรณะ  พระพุทธเจ้าจึงทรงเกรงว่าจะไม่มีใครฟังคำสอนของพระองค์   อย่างไรก็ตาม เมื่อพระองค์ทรงนึกถึงผู้ที่เคยศรัทธาในพระองค์ก็ยังคงพอมี  และพร้อมที่จะปฏิบัติตามคำสอนของพระองค์    โดยให้เกียรติพระองค์ในฐานะครูเทียบเท่าพราหมณ์เจ้าของสำนักนั้น  เมื่อพระองค์ทรงอนุมานความรู้เหล่านี้จากประสบการณ์ชีวิตของพระองค์   ทรงได้ยินข้อเท็จจริงเป็นเช่นนี้แล้ว ดังนั้น พระองค์ทรงตัดสินพระทัยในการออกเผยแผ่พระพุทธศาสนา 

            โดยพระพุทธเจ้าทรงเดินทางไปแสดงพระธรรมเทศนาครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์ พระองค์ทรงถือว่าพวกเขาเป็นกลุ่มแรกที่มีศรัทธาในพระองค์ ในการแสวงหาสัจธรรมและพระองค์เชื่อว่าปัญจวัคคีย์จะปฏิบัติอริยมรรคมีองค์ ๘ บรรลุสัจธรรมในระดับอภิญญา ๖ได้   เมื่อพระองค์ทรงตัดสินพระทัยที่จะแสดงธรรมแก่โลก  เพื่อช่วยให้พวกเขาพ้นจากอวิชชาแล้ว พระพุทธเจ้าจึงทรงเดินทางจากตำบลอุรุเวลาเสนานิคม   (ในปัจจุบันเรียกว่าตำบลพุทธคยา)     เป็นเวลา ๑๑ วัน มาถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน      เขตเมืองพาราณสี แคว้นกาสี ปัจจุบันคือตำบลสารนารถ    อำเภอพาราณสี     รัฐอุตตรประเทศ     สาธารณรัฐอินเดีย  สถานที่เกิดดวงเห็นธรรมของพระอัญญาโกณฑัณญะ เรียกว่า "ธัมเมฆสถูป"    ซึ่งเป็นสถานที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาเป็นครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์ทั้งห้า ผลจากคำเทศนานั้น พระอัญญาโกณฑัญญะ สำรวมกาย วาจา และสำรวม จดจ่ออยู่กับการฟังเพียงอย่างเดียวจนมีสมาธิแน่วแน่และพิจารณาคำสอนของพระพุทธเจ้า  จนได้หยั่งรู้ธรรมของพระอัญญาโกณฑัญญะ และบรรลุโสดาบัน เป็นต้น  

            ดังนั้น ป่าอิสิปตนมฤคทายวันจึงถือว่าเป็นสถานกำเนิดพระพุทธศาสนา      ในรัชสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราช พระองค์เสด็จมาแสวงบุญที่ป่าแห่งนี้ พระองค์ทรงสร้างธัมเมฆสถูปเป็นอนุสรณ์สถานระลึกถึงการแสดงเทศนาครั้งแรกของพระพุทธเจ้า    ในสมัยปัจจุบันกรมโบราณคดีของอินเดียเรียกสถานที่แห่งนี้ว่า Buddha temple (วัดพระพุทธเจ้า) ก่อนสมัยพุทธกาลนั้นเรียกว่าป่าอิสิปตนมฤคทายวันเท่านั้น ต่อมาได้กลายเป็นสถานที่ทางพุทธศาสนาหลังพุทธกาลกว่าสองร้อยปี การเสด็จมาของพระองค์มีจุดประสงค์ เพื่อช่วยเหลือมนุษย์ให้พ้นทุกข์ด้วยการปฏิบัติอริยมรรคมีองค์ ๘    พระพุทธองค์ระลึกถึงความเมตตาของปัญจวัคคีย์ที่รับใช้พระพุทธองค์ ขณะที่พระองค์ศึกษาความรู้และสัจธรรมแห่งชีวิตผ่านการบำเพ็ญทุกรกิริยานั้น เมืองสารนารถในยุคก่อนพุทธกาล เรียกว่า "ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน" เป็นเขตอภัยทาน ที่ห้ามล่าสัตว์ตามพระราชกฤษฎีกาของพระเจ้าพรหมทัต 

          ด้วยเหตุนี้ ชาวแคว้นกาสี จึงเรียกสถานที่แห่งนี้ว่า "ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน" เพราะคำว่า "อิสิ" หมายถึง ฤาษี ปตนะหมายถึงสถานที่ชุมนุมของฤาษี โยคี มุนี และนักบุญที่มารวมตัวกัน    เพื่อปฏิบัติธรรมในป่า   ตัวอย่างเช่น ที่นี่เป็นสถานที่ที่พระเจ้าพรหมทัตทรงเลี้ยงกวางเป็นต้น  เหตุผลที่พวกฤาษีมารกรากอยู่ที่นี้  ก็เพราะที่นี่เงียบสงบและผู้คนไม่กล้ารบกวน เนื่องจากเป็นเขตห้ามล่าสัตว์ในสมัยพระเจ้าพรหมทัตต์ ผู้ปกครองแคว้นกาสี  จึงเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า เช่น กวาง นอกจากนี้ ยังอยู่ไม่ไกลจากพระราชวังของพระเจ้าพรหมทัต ซึ่งตั้งอยู่ระหว่างแม่น้ำวรุณและแม่น้ำอสี    

          หลังจากตรัสรู้และเข้าใจกฎธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ พระองค์ทรงตัดสินพระทัยเสด็จแสดงธรรมแก่ฤาษีทั้งห้า(ปัญจวัคคีย์) ในวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘     ซึ่งเป็นเวลาสองเดือนหลังจากการตรัสรู้  พระพุทธเจ้าเสด็จไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวัน     ซึ่งเป็นสถานที่รวมตัวของฤาษีที่แสวงหาการหลุดพ้นจากความทุกข์และการกดขี่ของระบบวรรณะในสังคมก่อนพุทธกาล อุทยานแห่งนี้ตั้งอยู่ไม่ไกลริมฝั่งแม่น้ำคงคา   ใกล้กับเมืองพาราณสี   เมืองหลวงของอาณาจักรกาสี ปัจจุบัน  ป่าแห่งนี้ตั้งอยู่ในตำบลสารนารถ  ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอำเภอพาราณสี ซึ่งเป็นหนึ่งใน ๗๕ อำเภอของรัฐอุตตรประเทศ สาธารณรัฐอินเดีย 

            ปัญหาต่อไปที่เราพิจารณาคือ        เมื่อฤาษีทั้งห้าได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้า   จิตใจของพวกเขาก็เกิดความศรัทธาในพระรัตนตรัย  ปฏิบัติอริยมรรคมีองค์ ๘ อย่างขยันขันแข็ง ตระหนักถึงรู้ความไม่เที่ยงแท้ของชีวิต     ตั้งใจฟังธรรมด้วยจิตใจจดจ่อ  เกิดปัญญาเข้าใจว่าชีวิตไม่เที่ยง ความตายไม่ใช่จุดจบของชีวิต และตัดสินใจละทิ้งความเชื่อเดิม  ที่เคยยึดถือ  ซึ่งก็คือการปฏิบัติบำเพ็ญตบะของศาสนาเชน พวกเขายึดมั่นในคำสอนของพระพุทธเจ้าและอุปสมบทเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนา ประเด็นที่ต้องวิเคราะห์เพิ่มเติมคือการตัดสินใจของฤาษีทั้งห้าที่ยอมรับเอาหลักธรรมเป็นที่พึงสูงสุดและอุปสมบทในพระพุทธศาสนานั้น  ส่งให้เกิดองค์ประกอบทางพระพุทธศาสนาซึ่งส่งผลให้องค์ประกอบทั้งสามของพระพุทธศาสนาครบถ้วนสมบูรณ์    คือพระรัตนตรัย    

  

                     หลังสมัยพุทธกาล จักรพรรดิอโศกได้เสด็จไปยังสถานที่ที่พระพุทธเจ้าแสดงปฐมเทศนาในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน และทรงมีพระราชดำริสร้างวัดพระพุทธเจ้า (Buddha temple) ในอุทยานแห่งนั้นและทรงสร้างธัมเมฆสถูป           เพื่อเป็นอนุสรณ์ถึงสถานระลึกถึงการแสดงปฐมเทศนาของพระพุทธเจ้า         ซึ่งนำไปสู่การบรรลุธรรมขั้นต้น (โสดาบัน) ของฤาษีอัญญาโกณทัญญะ    เหตุการณ์นี้นำไปสู่การที่ฤาษีอีก๕ รูปเกิดศรัทธาขอบวชเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนาและได้รับความคุ้มครองในพระรัตนตรัยเป็นต้น 

             ยิ่งไปกว่านั้น       จักรพรรดิอโศกทรงสร้างธรรมราชิกสถูปขึ้น  เป็นอนุสรณ์สถานที่  ณ  สถานที่          พระพุทธเจ้าทรงแสดงพระสูตร อนัตตลักขณสูตรแก่ฤาษีทั้งห้า (ปัญจวัคคีย์ทั้ง   ๕)        จนบรรลุเป็นอรหันตผล       หลังจากฟังพระธรรมเทศนาเรื่อง  "อนัตตลักขสูตร"  ซึ่งกล่าวถึงความไม่เที่ยงแท้ของชีวิตมนุษย์           โดยไม่คำนึงถึงวรรณะพวกเขาก็เข้าใจคำสอนนั้น    ตามหนังสือเที่ยวอินเดียแต่งขึ้น ผู้เขียนที่มีนามปากกาว่า "สารนารถ" ได้กล่าวไว้ว่าจักรพรรดิอโศกทรงสร้างขึ้นถูกทำลายหนักสองครั้ง ครั้งแรกแขกมุสสลิม  ครั้งที่สอง  เมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๓๓๗   ชคัดสิงห์อำมาตย์ของราชาเจตวิงห์ มหาราชาผู้ครองเมืองพาราณสี อาณาจักรกาสี  มีความปรารถนาจะอิฐใหญ่ๆ  สำหรับก่อสร้างตึกในเมืองพาราณสี   ซึ่งเดียวนี้ว่าชคัดคุนชื   

              พระนางกุมารเทวีทรงเป็นผู้สร้างมูลคันธกุฏีของพระพุทธเจ้า ต่อมาถูกมุหะหมัดโฆรี เผาเสียเหลือแต่ฐาน     เรียกว่า "ธรรมจักรชินะวิหาร"    เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานที่ส่งพระธรรมทูตรุ่นแรกไปยังทิศทั้ง ๔  เพื่อไปเผยแผ่หลักคำสอนของพระพุทธเจ้าและสอนวิธีปฏิบัติธรรมเพื่อใช้คำสอนของพระพุทธเจ้าพัฒนาศักยภาพของชีวิตให้รู้แจ้งแทงตลอดถึงความเป็นไปของการใช้ชีวิตของตัวเอง        ส่วนพระองค์ก็เสด็จสู่ตำบลอุรุเวลาเสณานิคม  เพื่อโปรดชฏิล ๓ พี่น้อง เป็นต้น           ทรงสร้างเสาหินอโศกไว้ ๑ ต้น  เพื่ออนุสรณ์สถานและจารึกด้วยอักษรพราหมีไว้เพื่อประกาศว่า สถานที่แห่งนี้เป็นสถานที่แสดงปฐมเทศนาของพระพุทธเจ้า ในยุคสมัยปัจจุบันนี้  ตั้งอยู่ในตำบลสารนารถ อำเภอพาราณสี  รัฐอุตตรประเทศสาธารณรัฐอินเดียของบุคคลเหล่านั้น      และกล่าวโดยสรุปศาสนาคือลัทธิความเชื่อว่าด้วยความรู้    และความเป็นจริงในชีวิตมนุษย์ที่ศาสดานั้น    ได้ศึกษาค้นคว้าจนพบความรู้และความจริงของชีวิตที่ทนทานต่อการพิสูจน์ตามเกณฑ์มาตรฐานของความรู้    และความเป็นจริงอย่างสมเหตุสมผล ปราศจากข้อสงสัยในคำตอบของความรู้และความจริงอีกต่อไป เมื่อศาสดาแล้วก็ต้องมีสาวกผู้ได้  ฟังธรรมเกิดความเชื่อและศรัทธาในคำสอนนั้น     มีพิธีกรรมเข้าบวชสู่ศาสนาและมีสถานที่แสดงธรรมนั้นด้วย เป็นต้น

บรรณนุกรม 

๑.ภาพถ่ายโดยช่างภาพอิสระ คุณมติ นิติพล  
๒.พระไตรปิฎกเล่ม ๔ ฉบับมหาจุฬา ฯ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๔  มหาสวรรคภาค ๑. ว่าด้วยพระภิกษุปัญจวัคคีย์เรื่องว่าด้วยอุททกดาบส รามบุตรข้อ.๑๐. 
๓.สารนารถ เที่ยวอินเดีย  พระนคร    พิมพ์ครั้งที่ ๖ สำนักพิมพ์
คลังวิทยา พ.ศ. ๒๔๙๑