บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : มรดกแห่งศรัทธาในเจดีย์หมื่นองค์ของอาณาจักรพุกาม

บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ :  มรดกแห่งศรัทธาในเจดีย์หมื่นองค์ของอาณาจักรพุกาม Introduction to BuddhaBhumi Philosophy :  Heritage of Faith in the ten  thousand Pagodas in the Pagan kingdom

บทนำ ความเป็นและความสำคัญของปัญหา

           อาณาจักรพุกามโบราณ    ดินแดนศักดิ์สิทธิ์ริมแม่น้ำอิรวดีในภาคกลางของสหภาพเมียนมาร์ เคยเป็นหนึ่งในศูนย์กลางอารยธรรมพุทธศาสนาที่เจริญรุ่งเรืองที่สุดในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ ภาพทิวทัศน์ของเจดีย์นับ ๑๐,๐๐๐ องค์ ที่ตั้งตระหง่านกระจัดกระจายอยู่ทั่วแผ่นดิน มิได้เป็นเพียงหลักฐานทางประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา แต่คือ "สัญญาลักษณ์แห่งศรัทธา" ที่หยั่งรากลึกและสืบทอดผ่านกาลเวลาหลายร้อยปี   

ประวัติศาสตร์พุทธศาสนาในดินแดนนี้ สืบสาวไปได้ถึงยุคพระเจ้าอโศกมหาราช ผู้ทรงส่งพระโสนะและพระอุตตร พระธรรมทูตคณะแรกแห่งจักรพรรดิโมริยะ เดินทางมาเผยแผ่พระธรรมคำสอนในดินแดนสุวรรณภูมิ ในยุคแรกชาวพุกามมุ่งมั่นปฏิบัติตาม "มรรคมีองค์ ๘" อย่างเคร่งครัด    ทว่าเมื่อกาลเวลาผ่านไปและความศรัทธาแผ่ขยายตัวอย่างกว้างขวาง รูปลักษณ์ภายนอกของสร้างศาสนสถาน(วัดวาอาราม)กลับค่อย ๆ เข้ามาแทนที่แก่นแท้แห่งการปฏิบัติ ชาวพุทธกลับละเลยการขัดเกลาจิตใจตามมรรคมีองค์แปดมากขึ้นเรื่อย ๆ แล้วหันมาเน้นการบริจาคทรัพย์มหาศาลเพื่อสร้างเจดีย์ ด้วยหวังอานิสงส์แห่งสวรรค์และภาภูมิที่ดี มากกว่าการมุ่งการหลุดพ้นจากเพื่อไปสู่โลกสวรรค์มากการหลุดพ้นจากสังสารวัฏ     

การศึกษาเจดีย์แต่ละองค์ในอาณาจักรพุกามโบราณ จึงเป็นกุญแจสำคัญที่ช่วยให้เราเข้าใจบริบทประวัติศาสตร์ สังคม   และปรัชญาพุทธภูมิได้อย่างลึกซึ้ง  การก่อสร้างเจดีย์เกิดขึ้นจากหลายมูลเหตุทั้งเพื่อเป็นพุทธบูชา (การถวายเครื่องสักการะแด่พระพุทธเจ้า) เป็นอนุสรณ์สถานสำคัญ   หรือเพื่อประกาศบารมี  และพระมหากรุณาธิคุณและบารมีอันยิ่งใหญ่ของกษัตริย์ เจดีย์แต่ละองค์จึงเปรียบเสมือนสะพานเชื่อมมิติเวลา    นำเราย้อนกลับไปสู่ยุคทองของอาณาจักรพุกามโบราณ   เพื่อสัมผัสร่องรอยแห่งปัญญา และศรัทธาอันล้ำค่าที่คงอยู่มามาจนถึงปัจจุบัน 

ในมิติทางปรัชญา การพิจารณาเหตุผลเบื้องหลังการสร้างเจดีย์ตามหลักพระพุทธศาสนาสะท้อนให้เห็นธรรมชาติของมนุษย์ทุกคนที่ต้องเผชิญกับปรากฏการณ์ต่าง ๆ  ในชีวิตอยู่ทุกขณะจิต   เมื่อเรารับรู้สิ่งกระทบผ่านอายตนะภายใน จิตใจของเราจะสั่งสม "หลักฐานทางอารมณ์" (Emotional Evidence) ไว้แล้ว แล้วนำไปประมวลผลผ่านการอนุมาน คาดคะเน หรือการใช้เหตุผลเชิงตรรกะ ซึ่งเป็นเครื่องมือที่นักปรัชญาใช้เพื่ออธิบายความจริงของเรื่องต่าง  ๆ   

อย่างไรก็ตาม พระพุทธเจ้าทรงชี้ให้เห็นในพระไตรปิฎก(เล่มที่๑๐ พระสุตันตปิฎก ทีฆนิกาย มหาวรรค)ว่า นักตรรกศาสตร์และนักปรัชญามักคาดเดาความจริงตามปฏิภาณและทัศนะของตน ซึ่งบางครั้งก็ถูก บางก็ผิด        คลุมเครือและไม่อาจนำไปความจริงแท้ (สัจธรรม) ด้วยเหตุนี้ วิญญูชนวิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะ (พระพุทธเจ้า) จึงทรงไม่รับฟังทัศนะเหล่านี้โดยปราศจากการพิสูจน์ แต่ทรงค้นคิด "กระบวนการพิจารณาความจริง" ขึ้น โดยเริ่มจากความสงสัยในสิ่งที่ได้ยินมานั้น  รวบรวมหลักฐาน  ตรวจสอบข้อเท็จจริง และประมวลผลด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์

แม้ในโลกปัจจุบัน ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี่สาร สนเทศและอินเตอร์เน็ต จะกลายเป็นแหล่งข้อมูลหลักของมนุษย์ อย่างไรก็ตาม มนุษย์ก็ยังคงสั่งสมความรับรู้เกี่ยวกับความดี และความชั่วไว้ในจิตใจอยู่เสมอแนวคิดเรื่องการเจริญสมาธิและปัญญา เพื่อสร้างสติสัมปชัญญะ และปลดปล่อยตนเองจากความอ่อนแอทางจิตใจ จึงยังคงเป็นศาสตราธรรม ที่จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับมนุษยชาติในการพัฒนาศักยภาพชีวิต

            เจดีย์ในพุกามจึงไม่ได้เป็นเพียงสิ่งก่อสร้าง แต่คือสัญลักษณ์แห่งความเจริญรุ่งเรืองทางจิตวิญญาณ  เป็นสถานที่ประดิษฐานปูชนียวัตถุเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา และเครื่องเตือนใจ ให้ถึงการปฏิบัติธรรมตามอริยมรรค เพื่อเข้าถึงความสงบเย็นและการแก้ไขปัญหาชีวิตอย่างแท้จริง ดังจะเห็นได้จาก "เจดีย์ชเวซีโกน"   เจดีย์มหาธาตุแห่งแรกของอาณาจักรพุกาม       เจดียชเวซีโกนซึ่งสร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าอโนรธามังช่อ บนหาดทรายริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี (ปัจจุบันอยู่ในเมืองยองอู เขตมัณฑเลย์) ซึ่งประดิษฐานพระบรมสาริกธาตุและพระทันตธาตุของพระพุทธเจ้าศากยมุนี  (Shwezigon) จึงเป็นตัวแทนแห่งมรดกทางจิตวิญญาณ ที่สะท้อนถึงการนำหลักธรรมหล่อมหลอมวิถีชีวิต  ชุมชนและการปกครองบ้านเมืองให้อยู่เย็นเป็นสุขตามหลักศีลธรรม

๒.ความสำคัญของเจดีย์ในมิติพุทธศาสนาและกฎแห่งธรรมชาติ

        พจนานุกรมราชบัณฑิตยสถานพ.ศ. ๒๕๕๔ คำว่า "เจดีย์" หมายถึงสิ่งก่อสร้างคล้ายลอมฟางมียอดแหลม ใช้บรรจุวัตถุมงคลที่เคารพบูชา เช่น พระบรมสาริกธาตุ  หรือสิ่งของและบุคคลอันควรค่าแก่การสักการะบูชา และ

          ในขณะที่พระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒ ทีฆนิกายมหาวรรค ข้อ๖. อานนท์    ท่านได้ยินมาว่าวรรณะกษัตริย์แห่งราชวงศ์วัชชีทั้งหลาย  สักการะ เคารพ   นับถือเจดีย์ของชาววัชชีในแคว้นวัชชี ทั้งในเมืองและนอกเมือง     และมิได้ละทิ้งการบูชาที่ตนได้กระทำต่อเจดีย์เหล่านั้นให้สูญหายไป

 

       ข้าแต่พระผู้มีภาคเจ้า   ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่าวรรณะกษัตริย์แห่งวัชชี ได้สักการะ เคารพ นับถือเจดีย์ในแคว้นวัชชี   ของชาววัชชีทั้งในเมืองและนอกเมืองและมิได้ละทิ้งการบูชาอันชอบธรรมที่เคยให้ เคยกระทำต่อเจดีย์เหล่านั้นให้เสื่อมสูญไป

        "อานนท์  พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้      แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย   ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชี ยังสักการะเคารพ นับถือ เจดีย์ในแคว้นวัชชีของชาววัชชีทั้งในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยการบูชาอันชอบธรรมที่เคยให้      เคยกระทำต่อเจดีย์เหล่านั้นให้เสื่อมสูญไป" 

 

         เมื่อผู้เขียนได้พิจารณาข้อเท็จจริงจากหลักฐานในพระไตรปิฎก (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย)  ได้กล่าวถึงความสำคัญของเจดีย์ในฐานะศูนย์รวมจิตใจและความมั่นคงของสังคม ดังปรากฎใน "อปริหานิยธรรม" เมื่อพระพุทะเจ้าตรัสกับพระอานนท์ถึงแคว้นวัชชี ความว่าตราบใดที่ชาววัชชียังคงเคารพ สักการะและไม่ละเลยการบูชา  เจดีย์ทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกเมือง พวกเขาก็จะแต่ความเจริญรุ่งเรือง เพียงฝ่ายเดียวหาความเสื่อมมิได้ 

ข้อเท็จจริงแสดงให้เห็นว่า การเคารพบูชาเจดีย์มิใช่เพียงพิธีกรรม กราบไหว้ เท่านั้น  แต่คือการแสดงออกซึ่งความกตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณ และเป็นเครื่องยึดเหนี่ยว ให้ประชาชนปฏิบัติตน อยู่ในศีลธรรม อันส่งผลให้สังคมก้าวหน้าและสงบสุข

อย่างไรก็ตาม พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ถึงกฎธรรมชาติว่า "สรรพสิ่งเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป"ในวัฏสงสารอันยาวนาน   แม้อาณาจักรพุกามจะถูกสถาปนาขึ้นด้วยศรัทธาอันยิ่งใหญ่  จนเกิดเป็นทะเลสถูปนับพันองค์ที่ตั้งตระหง่านผ่านกาลเวลา  แต่ในที่สุดอำนาจอธิปไตยของอาณาจักรพุกาม ก็ต้องล่มสลายลงตามกฎไตรลักษณ์จากปัจจัยภายนอกและการรุกรานของกองทัพมองโกล

           

ทว่าสิ่งที่ไม่เคยดับสูญไปพร้อมกับ  อาณาจักรพุกามคือ "พันธสัญญาแห่งจิตวิญญาณ" และ "มรดกทางปัญญา"ที่ถูกบรรจุ (สั่งสม) ไว้ในจิตใจ    ความไม่รู้(อวิชชา)   และความตระหนี่อาจเคยบดบังปัญญา   นำไปสู่อคติและความผันผวน ในสังคม   แต่ร่องรอยอารยธรรมพุกาม เจดีย์นับพันองค์ยังตั้งตระหง่านเหนือยอดไม้   ท้าทายลมหนาวและแสงอาทิตย์ยามเช้า     ทะเลเจดีย์ยังคงทำหน้าที่เป็นเครื่องเตือนใจมนุษย์รุ่นหลังอยู่เสมอ   

             เมื่อชาวสุวรรณภูมิศึกษาหลักธรรมของอปริหานิยธรรมของพระพุทธเจ้า     พวกเขาก็เชื่อว่าการสร้างเจดีย์ไว้เพื่อประดิษฐานวัตถุมงคล จะนำความสุขและความเจริญรุ่งเรืองมาให้   เมื่อชาวพุทธในดินแดนสุวรรณภูมิในขณะนั้น รู้จักในชื่อว่า  อาณาจักรพุกาม จึงเป็นชุมชนทางการเมือง ที่มีพรหมแดนชัดเจน  มีชาวพุกามอาศัยอยู่และมีอำนาจอธิปไตยเป็นของตนเอง     พวกเขาใช้ภาษาพุกามในการสื่อสารและมีวัฒนธรรมของตนเอง ซึ่งสืบเนื่องมาจากความเชื่อในพระพุทธศาสนาที่ว่าเจดีย์สร้างขึ้น เพื่อประดิษฐานวัตถุมงคลเพื่อบูชา    หรือปฏิบัติธรรมเพื่อพัฒนาชีวิตให้เจริญรุ่งเรืองเพียงฝ่ายเดียว    แม้ว่าวิญญาณจะต้องเวียนว่ายตายเกิดอย่างไม่มีที่สิ้นสุด       และจะได้รับผลบุญในสวรรค์  หากได้เกิดในภพภูมิมนุษย์   ก็มีแนวโน้มที่จะเกิดในสังคมที่สงบสุขบนพื้นฐานของศีลธรรมและกฎหมาย  

        เมื่อชาวพุทธพุกามสร้างอารยธรรมแห่งการบูชาตามคำสอนของพระพุทธเจ้า      ได้กลายเป็นทะเลสถูปนับพันองค์  ซึ่งเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของโลก    ที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา และสืบสานการปฏิบัติบูชาตามอริยมรรคมีองค์ ๘      ณ  สถานที่ทางพุทธศาสนาต่าง ๆ      พวกเขาสามารถนำความรู้ทางพระพุทธศาสนาไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันได้     เมื่อชาวพุกามเข้าใจกฎธรรมชาติของชีวิตว่าจิตวิญญาณคือตัวตนที่แท้จริงของมนุษย์ ต้องเผชิญวัฏจักรแห่งความตายและการเวียนว่ายตาย อย่างไม่มีที่สิ้นสุดเพราะความไม่รู้และความหลงใหลในรูป รส    กลิ่น เสียง โผฏฐัพพะและธัมมารมย์นำไปสู่ความประมาทในการใช้ชีวิต         พวกเขาล้มเหลวในการพัฒนาศักยภาพของตนเองให้เข้มแข็ง  และชำระล้างจิตใจจากความโลภที่ฝังรากลึก       สิ่งนี้บดบังชีวิตของพวกเขาด้วยอคติของตนเอง ซึ่งนำไปบุคลิกภาพที่ปราศจากความอ่อนโยน   ขาดความไว้วางใจในมิตรภาพต่อผู้อื่น    ขาดความมั่นคงในอุดมการณ์และขาดอิทธิพลในการปฏิบัติหน้าที่ต่อผู้อื่น  สังคมและประเทศชาติด้วยความเมตตา บริสุทธิ์   และความยุติธรรมต่อทุกฝ่ายด้วยเหตุผลที่ถูกต้อง 

 

          ในที่สุดอำนาจอธิปไตยของอาณาจักรพุกามก็ถูกทำลายลงด้วยปัจจัยภายนอก  ซึ่งรวมถึงการรุกรานของเจงกิสข่าน      ผู้นำชาวมองโกล   ผู้ยึดครองอำนาจอธิปไตย ซึ่งเป็นอำนาจสูงสุดในการปกครองอาณาจักรพุกาม  อาณาจักรแห่งนี้     จึงเสื่อมถอยลงตามกฎแห่งธรรมชาติ  ที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่     และดับไปเช่นเดียวกับชีวิตมนุษย์  อย่างไรก็ตาม    เรื่องราวของอาณาจักรพุกามที่สั่งสมในจิตของมนุษย์ กลับกลายเป็นพันธสัญญาในจิตใจไปสู่ภพอื่น   แม้ว่าจะได้มีโอกาสได้กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีกครั้ง  แต่คำสัญญาของเรื่องราวของอาณาจักรพุกามก็ยังสืบคงแผ่ขยายถึงปัจจุบัน เจดีย์นับพันองค์ตั้งตระหง่านเหนือยอดไม้ซึ่งนักท่องเที่ยวยังมองเห็นได้จากอาคารสูง  และโรงแรมขนาดใหญ่ในเมืองพุกามโบราณล้วนเต็มเปี่ยมด้วย

ภาพความงดงามอันเป็นปริศนาของเจดีย์โบราณยามเช้า มิได้เพียงแต่ช่วยปลดปล่อย ผู้พบเห็น จากความเครียดและความทุกข์ชั่วขณะแต่ยังเป็นร่องรอยวัฒนธรรมพุทธศาสนาทีเตือนให้เราตระหนักว่า จิตที่คิด ย่อมนำไปสู่การกระทำที่ดีและศาสนสถานที่ยิ่งใหญ่เหล่านี้ คือ เครื่องบูชา อันอมตะที่มนุษย์สร้างไว้   เพื่อถวายแต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าและสืบทอดมรดกทางปัญญาแก่โลกใบนี้สืบไป