ญาณวิทยาแห่งปณิธานในการพิสูจน์สัจจะและมโนทัศนะแห่งพระโพธิสัตว์ในพระพุทธศาสนา

The Epistemology of Resolution : Proving Truth and Concept of The Bodhisattva in Buddhism

บทนำสู่ญาณวิทยาแห่งปณิธานพระโพธิสัตว์   

๑.มนุษยภาพ ความทะเยอทะยานและต้นกำเนิดแห่งความรู้   

               โดยทั่วไปแล้ว มนุษย์ถูกขับด้วยความทะเยอทะยานทางจิตใจเพื่อบรรลุเป้าหมายและเจตจำนงภายในจิตใจ แต่ละบุคคลมีความปรารถนาที่แตกต่างกันออกไป ตั้งแต่ความต้องการขั้นพื้นฐานในระดับรูปธรรม เช่น บางคนต้องการทรัพย์สินเงินทอง  คนต้องการอิสระใช้ชีวิตตามความชอบของตนไม่มีกฎเกณฑ์บังคับให้เป็นหน้าที่ที่ต้องทำ  บางคนชอบท่องเที่ยวไปในสถานที่ต่าง ๆ     หลายคนจบการศึกษาในมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียงประสบความสำเร็จในอาชีพและมีเงินมากมาย แต่เมื่อเขาเกษียน เขาใช้ชีวิตคนเร่ร่อนในตอนกลางคืน เป็นต้น 

         ในทางญาณวิทยา  (Epistemology)   คำถามสำคัญจึงเกิดขึ้นว่า "อะไรคือต้นกำเนิดความรู้และปณิธานที่แท้จริงของมนุษย์ "  

        ความฝัน เจตจำนง หรือปณิธาน เป็นสภาวะนามที่จิตปรุงแต่งขึ้นและซ่อนอยู่ในจิตใจของมนุษย์แต่ละคน  ซึ่งมีต้นกำเนิดความรู้จาก "การรับรู้ผ่านอินทรีย์ทั้ง ๖  (ตา หู จมูก ลิ้น กายและใจ) เมื่อจิตวิญญาณเชื่อมโยงกับปรากฏการณ์รอบตัว แล้วสั่งสมประสบการณ์เหล่านั้นไว้  เป็น "สัญญา"  (ความจำได้หมายรู้)  จิตจึงนำความทรงจำนั้นมาปรุงแต่งจิต  คิด วิเคราะห์และก่อตัวเป็นความปรารถนาหรือเป้าหมายชีวิตขึ้นมา

๒.โครงสร้างความรู้ทางญาณวิทยา (Structure of Knowledge) 

           สภาวะนามธรรมเช่น  ความสำเร็จ ความสมหวัง หรือความผิดหลัง   จะยังไม่ปรากฏเป็นความจริงเชิงประจักษ์แก่ผู้อื่น  จนกว่ามุษย์จะแสดงออกผ่านกายกรรม วจีกรรมและมโนกรรม  เพื่อแปลงมโนทัศน์ภายในให้เกิดผลลัพธ์ภายนอก ในบริบททางปรัชญา ความหมายของ "ปณิธาน"   ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน  พ.ศ. ๒๕๕๔  คือ "การตั้งความปรารถนา" (มุ่งหมาย, อยากได้, ต้องการ)

             

           เมื่อพิจารณาโครงสร้างความรู้ของมนุษย์ของมนุษย์ทั่วไป  ความปรารถนามักผูกติดอยู่กับกิเลสและอารมณ์ทางโลกเช่น ความโลภ โทสะ ริษยา หรือการแสวงหาความสุขชั่วคราว  ประสบการณ์เหล่านี้จะกลายเป็น "สัญญานอนเนื่อง" (ความทรงจำสะสม) ที่คอยชี้นำ พฤติกรรมและแนวคิดของมนุษย์

       ในทางกลับกันโครงสร้างความรู้ใน "ปณิธานของพระโพธิสัตว์"  ปรากฏหลักฐานในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬา ฯ ] ฑีฆนิกาย มหาวรรค ๑.มหาปทานสูตร กฎธรรมดาของพระโพธิสัตว์ ๑๖ ประการ [๓๑] ๑๕.มีกฎธรรมดาดังนี้ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ครู่หนึ่ง ประทับยืนอย่างมั่นคงด้วยพระบาททั้งสองที่เสมอพื้นปฐพี ทรงผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว ขณะหมู่เทวดากั้นเศวตฉัตรตามเสด็จ ทอดพระเนตรไปยังทิศทั้งปวงและทรงเปล่งอภิสวาจาว่า 

             เราคือผู้เลิศของโลก เราคือผู้เจริญที่สุดของโลก เราคือผู้ประเสริฐที่สุดของโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเรา บัดนี้ไม่มีภพใหม่อีกต่อไป

           ข้อความนี้แสดงให้เห็นถึง "โครงสร้างปณิธานระดับมหาบุรุษ" ที่ก้าวข้ามความปรารถนาทางโลกทั่วไป  แต่เป็นการประกาศเป้าหมายชีวิตสูงสุด (Ultimate Goal)  เพื่อการพัฒนาศักยภาพแห่งปัญญาและบรรลุความรู้อันเลิศที่สุดในโลก 

๓.วิธีการแสวงหาความรู้  (Methoddology of Acquiring  Knowledge) 

               เมื่อนักปรัชญาในสมัยก่อนพุทธกาลเป็นมนุษย์  ย่อมมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน และอคติ ซึ่งเป็นนามซ่อนเร้นอยู่ในจิตใจเนื่องจากความไม่รู้ของมนุษย์เอง   เมื่อแสดงทัศนะความจริงตามปฏิภาณของตนเองด้วยเหตุผล   อนุมานความรู้จากสิ่งได้ยินมานั้น  การอธิบายคำตอบยอมมีความถูกต้อง ผิดบาง  ให้เหตุผลเลื่อนลอยในลักษณะนี้บ้างหรือลักษณะนั้นบ้าง     ดังนั้น ลำพังการบันทึกข้อความในคัมภีร์        ย่อมยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันความจริงแท้ในทางปรัชญา นักปรัชญาจึงต้องตั้งข้อสงสัยและใช้"กระบวนการทางญาณวิทยา"  ในการแสวงหาความรู้เชิงลึก  โดยเริ่มจากการ :  

           ๓.๑ รวบรวมพยานหลักฐาน  ด้วยการสืบค้นข้อมมูลทั้งจากพระไตรปิฎก  อรรถกถา และคัมภีร์ทางพุทธศาสนา     

           ๓.๒  การตีความเชิงปรัชญา   เมื่อเราวิเคราะห์พยานหลักฐานต่าง ๆ  "อาสภิวาจา"  และการเสด็จ ๗ ก้าว ว่าเป็นเรื่องเล่าเชิงอุปมานิทัศนะ (Allegon)  หรือเป็นสัญญลักษณ์แทนการพัฒนาปัญญาของพระโพธิสัตว์ 

          ๓.๓  การอนุมานเชิงเหตุผล    เมื่อวิเคราะห์พยานหลักฐานต่าง  ๆ   เชื่อว่าพระองค์ทรงใช้พุทธวิธีการใด ในการฝึกฝนและพัฒนาศักยภาพของจิตใจ  จนสามารถบรรลุถึงปณิธานที่ตั้งใจได้จริง  การศึกษาที่มาของความรู้เรื่องปณิธานของพระโพธิสัตว์ เราสามารถศึกษาได้จากหลักฐานดังต่อไปนี้ ผู้เขียนก็ค้นพบพยานหลักฐานเป็นข้อความในพระไตรปิฎกไว้หลายแห่งด้วยกันก่อนเราต้องศึกษา

        จากคำนิยามข้างต้น ผู้เขียนตีความได้ว่า จิตใจของมนุษย์มีธรรมชาติของตนเองและอาศัยร่างกายเชื่อมกับเรื่องของโลก ไม่ว่าจะเป็นกรรมของผู้คน มีฐานะยากจน ขาดรายได้  การบันดาลโทสะจนฆ่าผู้อื่น  ความโลภอยากได้ของผู้อื่น ประพฤติไม่ชอบในลูกเมียคนอื่น มีจิตริษยาจึงชอบว่าร้ายผู้อื่นชอบมัวเมาในความสุขจากการดื่มสุรายาเมาเพื่อให้ตนจมปลักอยู่ในความสุขได้เท่าที่ใจของตนต้องการ  เมื่อรับรู้แล้วจิตก็น้อมมาเก็บไว้ในจิตตนจนกลายเป็นสัญญานอนเนื่องอยู่ในจิตของตนเองในยามที่ตนหลับก็จะนึกเห็นภาพของเรื่องผุดขึ้นมาในจิตของตนเอง เป็นต้น  

๔.ความสมเหตุสมผลและความจริงแท้ของความรู้ 

        

         การศึกษานี้ไม่ได้มุ่งหวังเพียงการเชื่อมตามตำรา(กาลามสูตร)  แต่เป็นการตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ เพื่อพิสูจน์ "ความสมเหตุสมผลของปณิธาน" ของพระโพธิสัตว์ว่า มนุษย์คนหนึ่งจะสามารถพัฒนากาย  จิต และปัญญา  จนบรรลุความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกได้อย่างไร ? 

         การถอดรหัสญาณวิทยาแห่งปณิธานนี้ จึงเป็นการค้นหาความจริงแท้เชิงเหตุผล   เพื่อนำไปสู่การอธิบายปรากฏการณ์ทางจิตวิญญาณ  ของพระโพธิสัตว์อย่างระบบ จึงจะเป็นประโยชน์ทั้งต่อการนำไปเผยแผ่ของพระธรรมทูต ณ แดนพุทธภูมิและเป็นรากฐาน สำคัญในการสร้างองค์ความรู้ใหม่ในระดับวิททยานิพนธ์ต่อไป  

         

บรรณานุกรม

-มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (๒๕๓๙). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงราชวิทยาลัย เล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒ ฑีฆนิกาย มหาวรรค (มหาปทานสูตร). กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงราชวิทยาลัย. 

-พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ.๒๕๕๔. (๒๕๕๖). กรุงเทพมหานคร: ศิริวัฒนาอินเตอร์พริ้นท์.