บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : ที่ใดมีรัก ที่นั่นมีทุกข์

An Introduction  to Buddhaphumi philosophy :  Where There is  love, There is Suffering  

บทคัดย่อ

         

       บทความนี้มีวัตุประสงค์เพื่อศึกษาและวิเคราะห์สัจธรรมเรื่อง "ที่ใดมีรัก ที่นั่นมีทุกข์"         ตามแนวคิดปรัชญาพุทธภูมิ โดยนำเสนอผ่านบทวิเคราะห์การทำงานของจิตมนุษย์   ที่สั่งสมอารมณ์ และตัณหา นำไปสู่ความผูกพัน   และภาวะวิปริณามทุกข์   (ทุกข์ความการพลัดพรากและเปลี่ยนแปลง)         ตลอดจนการสะท้อนผ่านเหตุการณ์สำคัญในพุทธประวัติระหว่างเจ้าชายสิทธัตถะและพระนางพิมพา      จากการศึกษาพบว่านุษย์มักแสวงหาที่พึ่งทางใด      แต่ความรักในทางโลกกลับตกอยู่ใต้อนิจจัง (ที่ไม่จีรังที่ไม่เที่ยงแท้ ความไม่พยายามไขว้คว้าและยึดติดในมโนภาพแห่งรักแม้ว่ามนุษย์จะพยายามปรับเปลี่ยนรูปลักษณ์ และฐานะเพื่อสนองตัณหา         แต่พวกก็ไม่อาจนำไปสู่ความสมหวังที่ยั่งยืนได้  การวิเคราะห์ข้อมูลจากพระไตรปิฎก      พระอรรถกถาและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องในบทความนี้  จะช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจถึงธรรมชาติที่แท้จริงของความรัก    สามารถปล่อยว่างความผูกพันอันเป็นบ่อเกิดแห่งความทุกข์  และนำไปสู่การคลายพันธนาการทางจิตใจอย่างยั่งยิน

๑.บทนำความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา           

            โดยทั่วไปแล้ว   มนุษยชาติเกิดมาพร้อมกับกลไกทางจิตที่เปิดรับรู้ และสั่งสมข้อมูลทางอารมณ์อยู่ตลอดเวลายิ่งไปกว่านั้น  ธรรมชาติของจิตใจไม่เคยหยุดนิ่ง  เมื่อมีการรับรู้ผ่านการสัมผัส (ผัสสะ) ย่อมเกิดการคิดและปรุงแต่ง(สังขาร) นำไปสู่การก่อตัวของความรัก, ความหลงใหล,  ความเกลียดชัง หรือความกลัว  ซึ่งผูกติดกับกระแสแห่งกิเลสตัณหาอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยง ท่ามกลางความโดดเดี่ยว และความเกรงกลัวภายในใจ มนุษย์จึงไขว้คว้าหาความรักเพื่อเป็นที่พึ่งทางใจ และหวังให้อารมณ์นั้นช่วยเติมเต็มความต้องการส่วนลึกภายในใจ  

กระนั้น ความรักกลับเป็นสิ่งไม่เที่ยงแท้ (อนิจจัง) เมื่อมนุษย์ต้องเผชิญกับความผันผวนและความไม่แน่อนของชีวิต จิตที่ขาดสติและขาดศรัทธาในตนเองย่อมถูกกิเลสกระตุ้นให้ดิ้นรนแสวงหาสิ่งใหม่เพื่อตอบสนองตัณหาที่ไม่เคยอิ่มพอ มนุษย์อาจใช้เสนห์และพลังดึงดูด ทางกายภาพในการสร้างสัมพันธ์   แต่ท้ายที่สุด ความรักที่เริ่มต้นด้วยความหวานชื่นและภาพลวงตา  มักจบลงเอยด้วยความทุกข์ทรมาน อันเกิดจากความแปรปรวนและการพลัดพราก (วีปริณามทุกข์)  

แม้แต่ในพุทธประวัติ เจ้าชายสิทธัตถะแห่งราชวงศ์ศากยะและพระนางพิมพาแห่งราชวงศ์โกลิยะ ผู้ทรงเพียบพร้อมด้วยรูปสมบัติ คุณสมบัติ และความรักที่มั่นคงยาวนานถึง ๑๓ ปีในปราสาท ๓ ฤดู  แม้เจ้าชายสิทธัตถะจะทรงมีนางกำนัลคอยรับใช้นานถึง ๔๐,๐๐๐ คน  แต่ก็ไม่อาจก้าวพ้นกฎเกณฑ์นี้  เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงตัดสินพระทัยสละราชสมบัติและออกผนวชเพื่อแสวงหาสัจธรรมแห่งชีวิต การตัดใจจากความรักเพื่อก้าวสู่เส้นทางพระโพธิสัตว์  ได้ทิ้งบาดแผลแห่งความระทมทุกข์จากการพลัดพรากไว้ในพระทัยของพระนางพิมพา  อย่างแสนสาหัส เหตุการณ์นี้สะท้อนให้เห็นว่า ไม่ว่าความรักจะยิ่งใหญ่หรือสมบูรณ์แบบเพียงใดท้ายที่สุดย่อมต้องเผชิญหน้ากับสัจธรรมแห่งความทุกข์ด้วยกันทั้งสิ้น 

ประตูพระราชวังกบิลพัสดุ์ด้านทิศตะวันออก

ตราบใดที่จิตของมนุษย์ยังรับรู้ถึงการมีอยู่ของคนที่รัก  จิตใจนั้นจะเปิดเผยเจตนาอันดีงามต่อคนผู้นั้นโดยไร้เงื่อนไข ไม่ว่าเขาจะเป็นใคร ?  มาจากไหน หรือ  มีสถานะทางสังคมเช่นไร  ในห้วงแห่งความรัก มนุษย์มองโลกอย่างสดใสบางคนได้สัมผัสถึงความหวานชื่นภายใน ขณะที่บางคนรับรู้ถึงความอบอุ่นที่แผ่ซ่านออกมา ทว่าความสุขสมหวังในช่วงเวลาหนึ่ง มักต้องจบลงด้วยการพลัดพราก แม้กระทั่งด้วยความตาย ความทรงจำและมโนภาพแห่งความรัก ในอดีตจึงกลายเป็นพันธนาการที่ฝังลึกอยู่ในจิตวิญญาณ   เมื่อชีวิตอ่อนแอ มนุษย์จึงมองหาคนที่รักเพื่อเป็นที่พึ่งทางจิตใจ   แต่เนื่องจากคนรักเองก็มีชีวิตที่อ่อนแอเช่นกัน ความทุกข์จึทวีคูณ  และเมื่อกระแสแห่งความรักนี้ข้ามภพชาติมา ย่อมส่งผลให้มนุษย์ตกหลุมรักได้ง่ายเพียงแรกเห็น เพียงรูปโฉมภายนอกที่แต่งเติมสีสรรค์ขึ้น

เมื่อเราได้ทำความรู้จักกันลึกซึ้งขึ้น   เราอาจพบเห็นศักยภาพ ความติดดิน ความเข้มแข็ง หรือความฉลาดหลักแหลมในตัวอีกฝ่ายหนึ่ง จนเกิดความพึงพอใจ และความปรารถนาจะสานสัมพันธ์ต่อความรักจึงเป็นบททดสอบท้าทายจิตใจที่มนุษย์ทุกคนไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ อย่างไรก็ตามความรักที่สมบูรณ์แบบกลับเกิดขึ้นได้ยาก  ยิ่งไปกว่านั้นหลายคนพยายามแก้ไขจุดอ่อนของตนเอง  ไม่ว่าจะด้วยการศึกษา การทำงาน การทำศัลยกรรม หรือสร้างฐานะเพียงเพราะหวังว่าจะได้รับความรักตอบ แต่กลับต้องพบกับความผิดหวัง เพราะไม่อาจบังคับใจให้ใครรักหรือถูกรักตอบได้ มนุษย์จึงไม่อาจประสบความสำเร็จในความรักได้ตราบใดที่ยังทุ่มเทรักผู้ที่ไม่เคยมีรักให้แก่ตน  

         แม้ในพระชนม์ชีพของเจ้าชายสิทธัตถะและพระนางพิมพา ทรงอภิเษกสมรสและทรงครองรัก ประทับอยู่ในวังอย่างมีความสุขในปราสาท ๓ ฤดู เป็นเวลา ๑๓ ปี และมีพระโอรส คือเจ้าชายราหุล ความรักที่ดูสมบูรณ์แบบก็กลับกลายเป็นความทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัส เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงสละราชย์สมบัติ สละสิทธิเสรีภาพในฐานะวรรณะกษัตริย์และเสด็จหลบหนีออกผนวชโดยมิได้ร่ำลา แม้แต่พระนางพิมพาผู้ซึ่งใกล้ชิดกับพระองค์มานานหลายปี พระนางต้องทรงรับภาระความทุกข์ระทมในพระทัย ความผูกพันและคำถามที่ปราศจากคำตอบในเวลานั้น

ด้วยเหตุนี้ ไม่ว่ามนุษย์จะสมหวังในความรักเพียงใด  แต่ในที่สุดก็ต้องเผชิญกับการพลัดพรากและความทุกข์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า  ผู้เขียนจึงเกิดความสงสัยว่าแท้จริงแล้ว ความรักคืออะไร ?  และเหตุใดความรักจึงก่อให้เกิดความทุกข์ได้ ?

บทความนี้จึงมุ่งศึกษาหัวข้อ "ที่ใดมีรัก  ที่นั่นมีทุกข์ในปรัชญาพุทธภูมิ" โดยวิเคราะห์ข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และงานวิจัยที่เกี่ยวข้องเพื่อช่วยให้ผู้อ่านทุกท่านเข้าใจถึงความจริงของความรัก คลายความผูกพันอันเป็นบ่อเกิดแห่งความทุกข์และสามารถปล่อยวางบาดแผลที่ฝังลึกอยู่ในจิตใจได้อย่างแท้จริง