บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ: อาณาจักรโกศลในมิติพระไตรปิฎก

Introduction to  Buddhaphumi philosophy: The Kingdom of Kosol region in Tripitaka 

๑.บทนำ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา  

          ในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา "อาณาจักรโกศล"เป็นชุมชนการเมืองที่มีความสำคัญอย่างยิ่งยวดในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาโดยทำหน้าที่เป็นฉากหลัง  และบริบทเชิงพื้นที่รองรับเหตุการณ์สำคัญมากมายที่เกิดขึ้นในสมัยพุทธกาล ดินแดนแห่งนี้เคยเจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุดทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง  ทั้งยังเป็นศูนย์กลางหลักที่พระบรมศาสดาทรงเลือกในการเผยแผ่คำสอนทางพระพุทธศาสนาและเป็นมาตภูมิของพระอริยบุคคล รวมถึงบุคคลสำคัญในพุทธประวัติหลายท่าน 

     ในสมัยพุทธกาล อาณาจักรโกศลปกครองโดยราชวงศ์อิกษวากุ(โอกกากะ)ซึ่งแผ่อิทธิพลและอำนาจเหนือดินแดนแถบนี้มายาวนาน ทว่าในปี พ.ศ.๒๒๒อาณาจักรโกศลได้ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของจักรพรรดิเมารยะ   ส่งผลให้ "นครสาวัตถี" ซึ่งเป็นเมืองหลวงแปรสภาพ    สู่ความโรยราและกลายเป็นเมืองร้างในที่สุดคงเหลือเพียงวัดเชตวันมหาวิหารที่หยัดยืนผ่านกาลเวลาเกือบพันปี

     กาลเวลาหมุนเวียนผ่านยุคอาณานิคม จนกระทั่งอนุทวีปได้รับเอกราชจากอังกฤษและสถาปนาขึ้นเป็นสาธารณรัฐอินเดียในปัจจุบัน ดินแดนอันเป็นที่ตั้งของอาณาจักรโกศลโบราณ   ได้กลายสภาพเป็นอำเภอสาวัตถี(Shravasti District)           ภายใต้การปกครองของรัฐอุตตรประเทศ สาธารณรัฐอินเดีย 

       ย้อนกลับไปในปี  ๒๐๐๒ (พ.ศ. ๒๕๔๕)ผู้เขียนพร้อมด้วยคณะนักศึกษามหาวิทยาลัยในเมืองพาราณสี  ๓๐ ชีวิต ได้เดินทางมาแสวงบุญ  ณ เมืองสาวัตถีเป็นครั้งแรกท่ามกลางบรรยายกาศฤดูหนาวอันเหยือกเย็น  เพื่อปฏิบัติบูชา ณ ดินแดนอันศักดิ์สิทธิ์ไม่ว่าจะเป็นพระมูลคันธกุฎีของพระพุทธเจ้า ต้นอนันตโพธิ์  รวมถึงซากโบราณคดีอันเป็นบ้านเกิดของพระองคุลีมาล  และบ้านเกิดของอนาถบิณฑิกเศรษฐี  ซึ่งในปัจจุบันเป็นเพียงชุมชนเล็ก ๆเท่านั้น

๒.ภูมิหลังทางประวัติศาสตร์ของอาณาจักรโกศล

       อาณาจักรโกศลเป็นหนึ่งในมหาชนบท    ๑๖    แคว้น (อาณาจักร)   ที่ยิ่งใหญ่และทรงอำนาจที่สุดในอนุทวีปอินเดียสมัยพุทธกาล ตั้งอยู่ทางตอนเหนือของสาธารณรัฐอินเดียในปัจจุบันมีนครสาวัตถี เมืองหลวงของอาณาจักรโกศลนั้น  ครอบคลุมพื้นที่ลุ่มแม่น้ำคงคาตอนบน  ซึ่งเป็นชัยภูมิที่อุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติ เหมาะแก่การทำเกษตรกรรม  โดยเฉพาะการปลูกข้าวและความหลากหลายของพืชพรรณ ธัญญาหาร   ความมั่งคั่งทางการเกษตรนี้เองที่เป็นรากฐานค้ำจุนระบบเศรษฐกิจ  และขับเคลื่อนให้อาณาจักรโกศลกลายเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจ และการเมืองในยุคนั้น   

๓.ความสำคัญของอาณาจักรโกศลในพระไตรปิฎก  

       เมื่อศึกษาพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯจะพบว่าอาณาจักรโกศลเป็นศูนย์รวมของพุทธประวัติ และเหตุการณ์สำคัญระดับพลิกโฉมโลกพุทธจักร อาทิ :   

     -การสร้าง  "วัดเชตวันมหาวิหาร" โดยอนาถบิณฑกเศรษฐี       -การสร้างวัดบุพผาราม  โดยนางวิสาขามหาอุบาสิกา           -เหตุการณ์สำคัญหลังจากที่พระพุทธองค์เสด็จไปโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์  แล้วเสด็จกลับลงมายังโลกมนุษย์ ณ  เมืองสังกัสสะ 

     -การประทับจำพรรษายาวนานถึง ๒๕ พรรษา

ด้วยเหตุการณ์เชิงประวัติศาสตร์เหล่านี้  อาณาจักรโกศลจึงมิใช่เพียงแค่พิกัดบนแผนที่โลกของกูเกิล แต่เป็นเนื้อหาจิตวิญญาณที่ขาดไม่ได้ในพุทธประวัติ 

  

     ๓.๒ ศูนย์กลางการเผยแผ่พระพุทธศาสนา      ด้วยการที่พระพุทธองค์ประทับจำพรรษา ณ ดินแดนแห่งนี้นานถึง ๒๕ พรรษาแคว้นโกศลจึงแปรสภาพ   เป็นศูนย์กลางในการประกาศพุทธศาสนา พระองค์ทรงสั่งสอนชาวโกศลให้พัฒนาชีวิต ตามหลักอริยมรรคมีองค์ ๘    เพื่อเปิดตาเนื้อ  และตาในให้ชาวเมืองโกศลได้เห็นความจริงของโลก  ตลอดจนตระหนักถึงผลกรรมที่น่าสยดสยองในทุคติอันเกิดจากการกระทำชั่ว ส่งผลให้เกิดความเลื่อมใสอย่างกว้าง เกิดการบวชพระภิกษุ พระภิกษุณี    และการปฏิญาณตนเป็นอุบาสถ  อุบาสิกาจำนวนมหาศาล ทำให้อาณาจักรโกศล มีการสร้างอารามและสถานที่ปฏิบัติธรรมกระจายอยู่ทั่วพระนคร

     ๓.๓ มาตุภูมิของบุคคลสำคัญในพุทธประวัติ หลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยบ่งชี้ว่า  นครสาวัตถีแห่งแคว้นโกศล คือสถานที่ก่อเกิดและดำเนินไปของชีวิต  บุคคลสำคัญที่มีอิทธิพลต่อพุทธศาสนาเช่น

     -พระเจ้าปเสนทิโกศล : พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นอัครศาสนู ปถัมภกที่มีความศรัทธาอย่างแรงกล้าในพระพุทธศาสนา

     -พระองคุลีมาล : อดีตมหาโจรผู้กลับใจจนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์  

     -อนาถบิณฑิกะเศรษฐี มหาอุบาสถผู้สละทรัพย์สร้างวัดเชตวัน และอุปฐากพระพุทธศาสนาจนสิ้นอายุขัย          

      ๓.๔ภาพสะท้อนทางสังคมและวัฒนธรรมสมัยพุทธกาล เมื่อพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ     ในส่วนที่ว่าด้วยอาณาจักรโกศลทำหน้าที่เป็นกระจกเงาบานใหญ่ที่สะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิต   โครงสร้างสังคม วัฒนธรรม ระบบการปกครอง เศรษฐกิจ รวมไปถึงระบบความเชื่อและขนบประเพณีของผู้คนในพุทธกาล  ข้อมูลเหล่านี้ถือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ และโบราณคดีที่มีคุณค่ามหาศาลช่วยให้คนรุ่นหลังเข้าใจบริบทเชิงลึกของพระพุทธศาสนาในระดับสากล

    

๔.บันทึกการเดินทาง : จากลุมพินีสู่หมอกหนาแห่งสาวัตถี

       ย้อนภาพไปเมื่อ ๑๘ปีก่อน  (ปีค.ศ.๒๐๐๒)คณะผู้แสวงบุญชาวไทยจำนวน ๓๐ คน  ซึ่งส่วนใหญ่เป็นนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา(ปริญญาโท-ปริญญาเอก) จากมหาวิทยาลัยเมืองพาราณสี  รัฐอุตตรประเทศ สาธารณรัฐอินเดีย ได้ร่วมกันเดินทางโดยรถบัสออกจากวัดมายาเทวี  ณ ลุมพินีสถาน ประเทศเนปาล   ลมหนาวที่พัดผ่านเทือกเขาหิมาลัย ทวีความรุนแรงขึ้น เมื่อคณะข้ามผ่านด่านตรวจคนเข้าเมืองเบลาฮิยา  (ฺBelahiya  Border)ฝั่งเนปาลเข้าสู่ด่านโสเนาลี (Sonauli Border)ของฝั่งอินเดีย    

        เมื่อรถบัสเคลื่อนเข้าสู่เมืองสาวัตถี     รัฐอุตตรประเทศ สาธารณรัฐอินเดีย    ภาพที่ปรากฏตรงหน้าคือที่ราบกว้างใหญ่ของอาณาจักรโกศลโบราณที่ถูกปกคลุมด้วยทะเลหมอกหนาทึบ    และอากาศที่หนาวเหน็บจับขั้วหัวใจ   ผู้คนทุกวรรณะต่างเผชิญกับความหนาวเย็นนี้อย่างเท่าเทียมกัน   เหล่าผู้แสวงบุญต่างนั่งนิ่งกอดตัวเอง ท่ามกลางความเงียบสงบ  เป็นสัจธรรมข้อหนึ่งที่ว่า เมื่อแรงโน้มถ่วงและวงโคจร เหวี่ยงโลกให้ออกห่างจากดวงอาทิตย์ ความอบอุ่นย่อมลดลงและความหนาวเย็นย่อมเข้ามาแทนที่  ได้เหวี่ยงโลกออกไปยิ่งขึ้น  ความร้อนบนโลกก็ลดลงในขณะความเย็นแทรกซึมเข้ามาแทนที่ นี่คือ กฎธรรมชาติที่ไม่มีสิ่งมีชีวิตใดจะหลีกเลี่ยงได้  

บ้านของอนาถบิณฑิกคหบดี๒๕๖๓  

       ตลอดเส้นทางสายแคบ ๆ ที่ตัดผ่านหมู่บ้านชนบท   ขณะเดินทางพบว่าไม่เหลือวัดพุทธหลงเหลืออยู่เลยในวิถีชีวิตปัจจุบัน คงมีเพียงวัดฮินดู ที่ทาสีแดงสดตั้งอยู่เป็นระยะ สะท้อนภาพผู้คนที่ยังผูกพันอยู่กับพิธีกรรม บูชาเทพเจ้าและสวดมนต์ อ้อนวอนเพื่อความสำเร็จในชีวิต รอบ ๆ ถนนแคบ ๆ นั้นเต็มไปด้วยนาข้าว ในฤดูฝนและแปลงปลูกพืชตระกูลถั่วที่ปลูกไว้สำหรับวิถีอาหารมังสวิรัต อันแสดงถึงความบริสุทธิ์ของร่างกายและจิตใจตามคติฮินดู แม้ระยะทางบนแผนที่โลกของกูเกิลจะไม่ไกลนักก็ตาม  ทว่าสภาพถนนที่ไม่เอื้ออำนวยทำให้รถบัสต้องใช้เวลาเดินทางยาวนานถึง ๗ - ๘ ชั่วโมงกว่าจะถึงวัดไทยที่พักแรมในเวลาเกือบ ๒๑.๐๐  น.เพื่อเตรียมตัวออกเดินทางมุ่งสู่วัดเชตวันมหาวิหารในเวลา ๖.๐๐  น.ของเช้าวันรุ่งขึ้น 

๕.สัจธรรมแห่งวัฏสงสารและคุณค่าของสังเวชนียสถาน

       การได้กลับคืนสู่ดินแดนกำเนิดศาสนา   ทำใหผู้เขียนเกิดความเลื่อมใส ในพระพุทธองค์ ผู้ทรงค้นพบ "วัฏสงสาร" อันเป็นกฎธรรมชาติที่ที่เที่ยงแท้    พระองค์ทรงมองเห็นด้วยทิพย์จักษุว่าดวงวิญญาณหรือจิตของมนุษยนั้น  ต้องเวียนว่ายตายเกิดในภพภูมิต่าง ๆ ตามแรงเหวี่ยงแห่งกรรมที่ตนได้กระทำไว้   

          น่าเสียดายที่ดินแดนอันเคยเจริญรุ่งเรืองด้วยอารยธรรมทางปัญญาในอดีต กลับต้องเสื่อมถอยลงในปัจจุบันอันเนื่องจากความไม่รู้ของคนรุ่นหลัง   ผู้คนส่วนใหญ่ใช้ชีวิตด้วยความประมาทใช้ชีวิตหมกมุ่นอยู่กิเลสภายนอกมากกว่าการสั่งสม "อริยทรัพย์ภายใน"หลายชีวิตหมดพลังไปกับการทำงานหนักตลอดทั้งปีเพื่อแสวงหาโภคทรัพย์ที่ไม่สามารถนำติดตัวไปได้หลังความตาย  ยึดติดอยู่กับรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส  และสั่งสมความเครียดไว้ในจิตใจตลอดชีวิต       

        แม้ว่า"อาณาจักรโกศล (Kosala country)"จะมิได้รวมอยู่ใน "สังเวชนียสถานทั้ง ๔  ที่พระพุทธเจ้าทรงระบุไว้ในมหาปรินิพพานสูตร(ทีฆนิกายมหาวรรค)ว่ากุลบุตรผู้มีศรัทธา    ควรไปจาริก เพื่อระลึกถึงพระตถาคต(ประสูติ ตรัสรู้  แสดงปฐมเทศนาและปรินิพพาน) ซึ่งพระพุทธองค์ทรงตรัสว่าจิตที่เลื่อมใสในขณะจาริกไปยังเจดีย์เหล่านั้น    จะนำพาดวงวิญญาณไปสู่สุคติโลกสวรรค์  แต่อาณาจักรโกศลโบราณและนครสาวัตถี ก็ยังคงเป็นจุดหมายปลายทางยอดนิยมที่พุทธศาสนิกชนทั่วโลก     หลั่งไหลมาอย่างไม่ขาดสาย เนื่องจากเป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าและเป็นสถานที่ให้กำเนิด "มงคลสูตร" ณ วัดเชตวันมหาวิหาร 

         คำถามจึงเกิดขึ้นว่าเมืองสังเวชนียสถานทั้ง ๔ เมืองนั้นได้แก่เมืองใดบ้าง ? หลังจากศึกษาพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยและเรียนรู้ข้อเท็จจริงที่ว่าหลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว  เหล่าสาวกจะไม่มีโอกาสไปเข้าเยี่ยมพระองค์อีกต่อไป ผู้เขียนจึงเข้าใจว่าพระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน  เมื่อพระสาวกทั้งหลายยังมีศรัทธาต่อพระองค์  ให้เดินทางไปแสวงบุญยังสังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งเพื่อปฏิบัติบูชาและพัฒนาศักยภาพชีวิตด้วยการปฏิบัติธรรมตามแนวมรรคมีองค์   ๘ จนบรรลุความรู้ขั้นอภิญญา ๖  

       ดังมีหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาฯเล่มที่ ๑๐พระสุตันตปิฎกเล่มที่ ๒ ทีฆนิกายมหาวรรค ๓ มหาปรินิพพานสูตรเรื่องคำถามพระอานนท์ ข้อ.๒๐๒ พระอานนท์กราบทูลว่า  "ข้าพระองค์ผู้เจริญเมื่อก่อนภิกษุทั้งหลายผู้จำพรรษาในทิศทั้งหลาย  มาเฝ้าพระตถาคตข้าพระองค์ทั้งหลาย     ย่อมได้พบได้ใกล้ชิดภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จล่วงลับไป ข้าพระองค์ทั้งหลายจะไม่ได้พบไม่ได้ใกล้ชิดภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจอีก  "พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อานนท์ สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งนี้เป็นสถานที่(เป็นศูนย์รวม)ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งอะไรบ้าง คือ 

     ๑.สังเวชนียสถาน  ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดูด้วยระลึกว่า "ตถาคตประสูติในที่นี้"   

     ๒.สังเวชนียสถาน  ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดูด้วยระลึกว่า "ตถาคตได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในที่นี้"

     ๓.สังเวชนียสถานที่กุลบุตร  ผู้มีศรัทธาควรไปดูด้วยระลึกว่า "ตถาคตทรงประกาศธรรม จักรอันยอดเยี่ยมในที่นี้" 

     ๔.สังเวชนียสถานที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู  ด้วยระลึกว่า "ตถาคตได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในที่นี้"

     อานนท์ สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งนี้เป็นสถานที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู  ภิกษุ ภืกษุณี อุบาสถ อุบาสิกา ผู้มีศรัทธาจะมาดูด้วยระลึกว่า"ตถาคตประสูติในที่นี้".....ว่า"     ตถาคตได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในที่นี้"..ว่า"ตถาคตทรงประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยมในที่นี้"ว่า     "ตถาคตได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในที่นี้ "อานนท์ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งจาริกไปยังเจดีย์จักมีจิตเลื่อมใสตายไปชนเหล่านั้น  ทั้งหมดหลังจากตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์"

แม่น้ำอจิรวดี๒๕๖๓ 

     เมื่อผู้เขียนตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐานต่าง ๆ เช่นพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ  แผนที่โลกกูเกิลและผู้เขียนเดินทางไปแสวงบุญที่เมืองสาวัตถีด้วยตนเองครั้งแรกในปี พ.ศ.๒๐๐๒ ในเวลาต่อมาอีกหลายครั้งได้ฟังข้อเท็จจริงเบื้องต้นว่า     ก่อนที่พระพุทธเจ้าจะปรินิพพาน  พระอานนท์ทูลถามพระพุทธเจ้าว่าในอดีต พระภิกษุผู้จำพรรษาในทิศทัั้งหลายเคยได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าแล้วเกิดความปิติ  แต่พระพุทธองค์ปรินิพพานแล้วก็ไม่ได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าอีกจะทำอย่างไร ?  พระพุทธเจ้าทรงตอบว่าพระภิกษุทั้งหลาย ควรไปสังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่ง จุดประสงค์ของการจาริกแสวงบุญของชาวพุทธทั่วโลกที่ศรัทธาในคำสอนของพระพุทธเจ้าก็คือชีวิตมนุษย์มีวิญญาณซึ่งเป็นตัวตนที่แท้จริงสถิตย์อยู่ในร่างกายชั่วระยเวลาหนึ่งแล้วก็ดับไปวิญญาณจะออกจากร่างกายแล้วไปเกิดในภพอื่นในวัฏจักรแห่งการดำรงอยู่นี้อย่างไม่สิ้นสุด   เพราะอารมณ์แห่งกรรมนั้นสั่งสมอยู่ในจิตใจ

      โดยทั่วไปแล้วองค์ประกอบของชีวิตทุกคนล้วนเกิดจากปัจจัยทางร่างกายและจิตใจ      เมื่อจิตใจใช้อายตนะภายในของร่างกาย รับรู้อารมณ์ของปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ  และเหตุการณ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นและเก็บอารมณ์เหล่านั้นมาสั่งสมอยู่ในจิตใจ    การฆ่าคน  การลักขโมยของผู้อื่น  การร่วมประเวณีกับคนในครอบครัวของผู้อื่น  การดูหมิ่นผู้อื่น   การแสวงหาความสุขในทางที่เสื่อมโดยดื่มสุราและยาเสพติดนั้น  ตามตามคำสอนของพระพุทธเจ้าเป็นกรรมชั่วบุคคลนั้นจะต้องไปเกิดในนรกที่เรียกว่า"ทุคติภูมิ" ในช่วงที่มนุษย์ยังไม่ปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้า จึงมีชีวิตที่อ่อนแอเมื่อร่างกายและจิตใจถูกละเมิด ย่อมเกิดอารมณ์โกรธ  อารมณ์เกลียดชัง  อารมณ์รักและความโง่เขลาจะเข้ามากระทบจิตใจย่างรุนแรงจนสูญเสียสติสัมปชัญญะไม่สามารถระลึกถึงความรู้จากประสบการณ์ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสของตนเองและสั่งสมอยู่ในจิตใจว่าการฆ่าคนตาย  การลักขโมยของผู้อื่นการประพฤคิผิดต่อบุคคลในครอบครัวของผู้อื่น  การใช้ถ้อยคำดูหมิ่นคนอื่น  การแสวงหาความสุขในทางที่เสื่อมด้วยการดื่มสุราและยาเสพติดซึ่งถือว่า      เป็นการกระทำที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยศีลของประชาชนทำให้สังคมไม่มีความสงบสุขบนพื้นฐานของศีลธรรม  และกฎหมายการฆ่าคนตายทำให้ประชาชนไม่รู้สึกปลอดภัยในชีวิต  และทรัพย์สินขณะเดียวกันค่าของกรรมของการฆ่าคนย่อมผิดตามประมวลกฎหมายอาญาอีกอาจต้องโทษประหารชีวิตหรือความผิดฐานอื่นด้วย  หากเป็นการกระทำความผิดต่อชีวิต ทรัพย์ของผู้เสียหายโดยกระทำผิดฐานฆ่าผู้อื่นโดยเจตนา ฆ่าผู้อื่นโดยประมาท เป็นต้น

    ดังนั้นอกุศลกรรมที่มนุษย์กระทำไปมิได้สูญหายไปไหน ยังแสดงเจตนาแฝงอยู่ในจิตของผู้กระทำอยู่เสมอสักวันใดวันหนึ่ง  ย่อมจะแสดงเจตนารับผิดมาจนได้เมื่ออารมณ์ของการ กระทำมิได้สูญหายไปไหน ยังสั่งสมอยู่ในจิตของมนุษย์ทุกคนผู้ทำกรรมนั้นมนุษย์จำเป็นต้องเผชิญชะตากรรมจากผลของการกระทำของตนอยู่เสมอ  แม้จะมิให้ผลในขณะนั้นสักวันใดสักวันหนึ่งต้องรับผลของการ กระทำนั้น การเดินทางไปแสวงบุญกุศลสั่งสมอยู่ในจิตตน ยังเป็นสิ่งที่ต้องกระทำต่อไป  เพื่อพัฒนาศักยภาพของชีวิตให้เห็นผลของกระทำขณะจิตเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏ  โดยปกติการแสวงบุญนิยมกันไปเฉพาะสังเวชนียสถานทั้ง ๔   เป็นหลักแต่ก็มีผู้แสวงบุญอีกหลายหมู่คณะได้เดินทางมาสู่เมืองสาวัตถี  แม้จะมิใช่เมืองสังเวชนียสถานทั้ง ๔ ก็ตามแต่เป็นเมืองที่พระพุทธเจ้าทรงจำพรรษานานที่สุดถึง ๒๕  พรรษา และทรงแสดงธรรมเรื่องมงคลพระสูตรที่วัดเชตวันมหาวิหารแต่เป็นเมืองที่ได้รับความนิยมมาแสวงบุญไม่น้อย

       ปัญหาการมีอยู่ของแคว้นโกศล ตามทฤษฎีความรู้ประจักษ์นิยม เป็นทฤษฎีหนึ่งที่นิยมใช้วิเคราะห์การมีอยู่ของโลก     มนุษย์ ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ    ตั้งทฤษฎีความรู้ไว้ว่าที่มาของความรู้ของมนุษย์ต้องรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสและสั่งสมอยู่ในจิตใจของมนุษย์เท่านั้นจึงถือได้ว่าบุคคลนั้นเป็นพยานที่สามารถยืนยันความจริงในเรื่องนั้นได้  ถ้าบุคคลไม่มีความรู้จากประสบการณ์ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสของตนเอง    เขาก็ไม่สามารถเป็นพยานยืนยันความจริงในเรื่องนี้ได้กล่าวคือผู้เขียนเห็นถึงการมีอยู่ของเมืองสาวัตถีแห่งนี้ผ่านประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสของผู้เขียนเอง