บทนำ: เมืองเทวทหะ, สถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้า

 Introduction:  Devdaha City, the  Birthplace of Queen Maya Devi,  Mother of Buddha 

๑.บทนำ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา     

              บทความนี้มุ่งเน้นการศึกษาเมืองโบราณเทวทหะ ซึ่งเป็นเมืองที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ของพุทธศาสนา เป็นสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวี พระมารดาและพระนางประชาบดีโคตรมี พระมารดาบุญธรรมของพระพุทธเจ้า           หลักฐานเกี่ยวกับสถานที่ประสูตินี้ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ซึ่งมีอายุย้อนหลังไปอย่างน้อย ๒,๕๐๐ ปี  แม้ว่าตำแหน่งที่ตั้งแน่นอนของเมืองโบราณเทวทหะนี้ ยังคงเป็นที่ถกเถียงกันอยู่     แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีบ่งชี้ว่า เมืองโบราณเทวทหะนั้น ตั้งอยู่ในประเทศเนปาลในปัจจุบัน  ความสำคัญของเมืองนี้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่สถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวีเท่านั้น  แต่ยังครอบคลุมถึงแง่มุมต่าง ๆ ของประวัติศาสตร์และความเชื่อทางพุทธศาสนาด้วย 

       เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๓  ผู้เขียนตัดสินใจเข้าร่วมโครงการเดินตามธรรม (walking Follow the dhamma) ซึ่งจัดโดยกลุ่มพระเถรวาทกลุ่มเล็ก ๆ เพื่อปฏิบัติธรรมตามคำสอนของพระพุทธเจ้าใน สหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล การเดินทางแสวงบุญครั้งนี้       เริ่มต้นที่เมืองโปขระ เมืองที่ตั้งอยู่ริมฝั่งทะเลสาบโปขระอันสวยงาม ล้อมรอบด้วยน้ำใสและอากาศเย็นสดชื่นท่ามกลางภูเขาสูงตระหง่าน บรรยายกาศของเมืองนี้เต็มไปด้วยออกซิเยน ตั้งอยู่ใจกลางของสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล ล้อมรอบภูเขาสูงที่ทอดยาวไปจนถึงลุมพินี  สถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้าศากยมุนี 

            การจาริกแสวงบุญครั้งนี้   เป็นการเดินตามรอยพระพุทธบาทซึ่งเป็นประเพณีที่ปฏิบัติกันมายาวนานกว่า ๒,๕๐๐ ปีทั้งในหมู่ศาสนิกชนเถรวาทและมหายาน     พระภิกษุที่ได้รับการอุปสมบทแล้ว  แต่ยังไม่เข้าร่วมในพิธีแสวงบุญนี้ถือว่าไม่ใช่พระภิกษุที่แท้จริง   เพราะยังขาดการพัฒนาศักยภาพชีวิตเพื่อให้มีความมั่นใจในตนเอง   ขาดความเพียรพยายามในการแสวงหาความรู้ จากประสบการณ์ชีวิตผ่านอายตนะภายในขาดสติในการระลึกถึงความรู้ที่สั่งสมอยู่ในจิตใจของตน มาใช้ให้เกิดประโยชน์  และขาดสมาธิในการฝึกฝนจิตใจอย่างสงบ ชีวิตของพวกเขาจึงเต็มไปด้วยความมืดมน พวกเขาขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์ จึงไม่สามารถอธิบายความเป็นจริงได้อย่างมีเหตุผล       เมื่อทำหน้าที่ในสังคมเช่น พราหมณ์ ซึ่งเป็นนักปรัชญา นักตรรกศาสตร์      พนักงานสอบสวน  ผู้พิพากษา อัยการ  เป็นต้น    พวกเขาต้องใช้เหตุผลเป็นเครื่องมือในการอธิบายความจริงของเรื่องต่าง ๆ         บางครั้งเหตุผลของพวกเขาก็ถูกต้อง บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง  บางครั้งพวกเขาก็ใช้เหตุผลในลักษณะนี้หรือในลักษณะนั้น   

     การเดินทางแสวงบุญมักเต็มไปด้วยอุปสรรค และความท้าทาย แต่เราใช้ความรู้ที่สั่งสมในจิตใจ เพื่อชนะเอาความยากลำบากเหล่านี้ ตลอดการเดินทางไปยังสถานที่ต่าง ๆ  แม้ชีวิตจะลำบาก มีข้อจำกัดการเข้าถึงสิ่งจำเป็นพื้นฐาน เช่น อาหาร  ที่อยู่อาศัย และการเดินทางอย่างน้อย  ๒๐ กิโลเมตรต่อวันติดต่อกันหลายวัน โดยเราไม่รู้จะพักผ่อนหรือนอนที่ไหน ?   หรือชีวิตและทรัพย์สินของเราจะตกอยู่ในอันตรายหรือไม่  ?  ในฐานะผู้สูงอายุ ผู้เขียนต้องท่ามกลางความร้อนระอุของแสงแดดบนเนินเขา บางวันท้องฟ้ามืดครึ้ม เราเดินบนถนนของเนปาลซึ่งหลายสายสร้างขึ้นเพื่ออำนวยความสะดวกในการใช้ชีวิตในชนบท  บางวันกลุ่มของเราต้องเดินป่า ท่ามกลางฝุ่นละอองที่หลีกเลี่ยงไม่ได้  เนื่องจากเนปาลกำลังพัฒนา และก้าวหน้าไปสู่ระดับเดียวกับประเทศที่พัฒนาแล้ว บางวันกลุ่มของเราต้องทนกับความหนาวเย็น  ในตอนกลางคืน ผู้เขียนต้องขดตัวอยู่ในถุงนอน โดยไม่ได้อาบน้ำหรือใช้ห้องน้ำเป็นเวลาหลายวัน    ชาวเนปาลบางกลุ่ม ผู้เปี่ยมด้วยศรัทธาได้นิมนต์กลุ่มของเราไปพัก (จำวัด) ในบ้านดินแบบฮินดูดั้งเดิม ที่สร้างบนภูเขาสูง เพื่อเรียนรู้ทักษะการเอาตัวรอดบนภูเขาสูงซึ่งเป็นบทเรียนชีวิตที่หาไม่ได้ในมหาวิทยาลัย  เราสวดมนต์และภาวนาให้ชีวิตของพวกเขามีความสุข  และขณะที่พวกเขารับฟังบทสวดมนต์ภาษาบาลีของเราด้วยความสงบ และบริจาคเงินแก่กลุ่มของเรา     มิตรภาพที่เราร่วมกันนั้นคือสิ่งที่ผู้เขียนจะไม่มีวันลืม แม้ว่าเราจะไม่สามารถสื่อสารกันให้เข้าใจได้มากนัก แต่เนปาลก็เป็นดินแดนแห่งมิตรภาพระหว่างมนุษยชาติและเป็นส่วนหนึ่งของโลกที่ยังคงอยู่ในใจของเรา 

              ในที่สุด ผู้เขียนและคณะพระสงฆ์ก็เดินทางมาถึงเทศบาลเมืองเทวทหะ(Devdaha Municipality) เขตรูปาลเดฮี จังหวัดลุมพินี สหพันธ์รัฐสาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล  กลุ่มของเราเดินเข้าไปในเมืองเทวทหะ เมืองโบราณเทวทหะนี้ได้รับการพัฒนาด้วยแนวคิดสมัยใหม่  เพื่อประโยชน์ของประชาชน   มีอาคารพาณิชย์    บ้านเดี่ยว อยู่ในเทศบาลเล็ก ๆ แห่งนี้ในเขตรูปาลเดฮี (Rupaldehi) จังหวัดลุมพินีของเนปาล    ชาวเทวทหะมองคณะของเราด้วยความสงสัย อยากรู้ว่าเราเป็นใครและมาจากไหน ? หลายคนถวายขวดน้ำให้พวกเราดื่ม (ฉัน)     แสดงให้เห็นถึงความเข้าใจในวัฒนธรรมพุทธศาสนาผ่านประสบการณ์ชีวิต   เมื่อพวกเขาเห็นพระสงฆ์หลายรูปจากประเทศไทย ที่เดินทางลงมาจากเมืองทันเซ็น (Tansen)    เมืองที่ตั้งอยู่บนภูเขาสูงในใจกลางของประเทศเนปาลห่างจากวัดมายาเทวี สถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้า ตั้งอยู่บนที่ราบกว้างใหญ่  ครอบคลุมพื้นที่หลายร้อยตารางกิโลเมตรประมาน ๙๐ กิโลเมตร ชาวบ้านบอกเราว่ามีพระสงฆ์นานาชาติมาแสวงบุญ (monk on pilgrimage) ในเนปาล  เมื่อหลายปีมาแล้ว พวกเขาแนะนำให้เรา มาแสวงบุญที่เมืองเทวทหะโบราณ ซึ่งเป็นที่ประสูติของพระนางมายาเทวี  พระมารดาของพระพุทธเจ้า   ผู้เขียนรู้สึกตื่นเต้นที่จะได้เดินทางไปยังเมืองโบราณเทวทหะ 

๒.ความเป็นมาและความสำคัญในสมัยพุทธกาล

             ในปัจจุบัน เมืองเทวทหะตั้งอยู่ในเขตลุมพินี   ประเทศเนปาล  ในสมัยพุทธกาล    เมืองนี้มีความสำคัญในฐานะเมืองหลวงของแคว้นโกลิยะ  ซึ่งเป็นแคว้นที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดทางสายเลือดกับกรุงกบิลพัสดุ์แห่งแคว้นสักกะของพระเจ้าสุทโธทนะ โดยทั้งสองตระกูลมักจะอภิเษกสมรสกันเอง เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของสายเลือดศากยวงศ์และโกลิยวงศ์   

            ๒.๑ สถานที่ปะสูติของบุคคลสำคัญ  เทวทหะเป็นบ้านเกิดหรือมาตภูมิของบุคคลสำคัญในพุทธประวัติหลายท่าน ได้แก่พระนางสิริมหามายา ในฐานพุทธมารดา   พระนางประชาบดีโคตรมีในฐานะพระน้านางและพระภิกษุณีรูปแรกในพระพุทธศาสนา  และพระนางยโสธราในฐานพระชายาของเจ้าชายสิทธัตถะ   

         ๒.๒  ความหมายแห่งนาม : ชื่อ "เทวทหะ"  แปลสระนำของเทวดา เชื่อกันว่ามีสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ไม่ได้เกิดขึ้นโดยน้ำมือมนุษย์  ซึ่งกษัตริย์และเหล่าเทวดาใช้เป็นที่สรงสนานและเจ้าชายสิทธัตถะก็เคยเสด็จมาประทับที่เมืองนี้ในช่วงทรงพระเยาว์  

         ๒.๓  จุดเชื่อมต่อการประสูติ : ตามธรรมเนียมโบราณ เมื่อพระนางสิริมหามายา ทรงพระครรภ์แก่ ได้เสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์เพื่อกลับไปประสูติพระโอรสที่เมืองเทวทหะ ตามประเพณี แต่ทรงเจ็บพระครรภ์และประสูติเจ้าชายสิทธัตถะ  ณ ป่าลุมพินี ซึ่งตั้งอยู่ระหว่างเมืองกบิลพัสดุ์ และเมืองเทวทหะนั่นเอง    

๓.ความสำคัญและปัญหาในปัจจุบัน : 

        แม้ว่า เทวทหะจะเป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางจาริกแสวงบุญที่สำคัญ แต่ในปัจจุบันเมืองแห่งนี้ ยังประสบกับประเด็นปัญหาและความท้าทายหลายประการ : 

           ๓.๑ การขาดการสำรวจขุดค้นทางโบราณคดีอย่างเป็นระบบ :  ปัญหาหลักของเมืองเทวทหะคือพื้นที่สวนใหญ่ ยังคงเป็นเนินดินที่ฝังซากโบราณสถานไว้ และยังไม่ได้รับการขุดค้นทางโบราณคดีอย่างจริงจัง  เมื่อเทียบกับลุมพินีหรือกบิลพัสดุ์ ทำให้หลักฐานทางประวัติศาสตร์หลายอย่างยังไม่ชัดเจนและอาจถูกทำลายตามกาลเวลา  

         ๓.๒ การส่งเสริมการท่องเที่ยวและจาริกแสวงบุญ  :   นักท่องเที่ยวและผู้แสวงบุญส่วนใหญ่มักจบโปรแกรม การเดินทางที่ลุมพินี ทำให้เทวทหะซึ่งอยู่ห่างออกไปประมาณ ๕๗ กิโลเมตร  กลายเป็นจุดลึกลับที่คนเข้าถึงน้อย ขาดสิ่งอำนวยความสะดวกสบาย และการประชาสัมพันธ์ที่เพียงพอ

         ๓.๓ การอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ :  ปัจจุบันมีเพียงสถานที่สำคัญบางแห่ง เช่นต้นปาโกต (Pakari Tree)   ต้นไม้ขนาดใหญ่ที่เชื่อกันว่าพระพุทธเจ้าประทับ หรือซากกำแพงเมืองโบราณที่ภวานีปุร์ (Bhawanipur) ยังต้องการวางแผนจัดการพื้นทีอย่างยั่งยืน เพื่อป้องกันการบุกรุกจากชุมชนและการเสื่อมสภาพของโบราณวัตถุ  เป็นต้น 

            ในปี พ.ศ. ๒๕๖๓ ผู้เขียนได้เดินทางไปยังเทวทหะ สภาพของเมืองโบราณเทวทหะซึ่งเคยเป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรือง  มีกำแพงเมืองและป้อมปราการที่แข็งแรง  เป็นศูนย์กลางการค้าและการปกครอง ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม แต่เมื่อสภาพของเมืองเทวทหะในสมัยโบราณ   จะเปลี่ยนไปตามแนวคิดของคนสมัยใหม่ทุ่งนาในสมัยพุทธกาล ถูกสร้างขึ้นเป็นอาคารพาณิชย์สมัยใหม่เพื่อการค้าขายและชาวเทวทหะล้วนนับถือฮินดูและไม่มีพุทธศาสนิกชนเลย เมื่อผู้เขียนและคณะสงฆ์ไปถึงเมืองเทวทหะสมัยใหม่  ผู้เขียนได้เห็นป้ายขนาดใหญ่ตั้งอยู่ที่ทางเข้าเมืองเทวทหะสมัยใหม่ สร้างขึ้นเพื่อต้อนรับผู้แสวงบุญว่า"ยินดีต้อนรับสู่เมืองเทวทหะ โปรดเยี่ยมชมสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวีพระมารดาของพระพุทธเจ้า ( welcom to Devdaha, visit devdaha birth place of mayadevi mother of Lord Buddha)  เมื่อผู้เขียนได้ยินข้อเท็จจริงจากหลักฐานป้ายต้อนรับผู้แสวงบุญของเทศบาลเมืองเทวทหะ  เขตรูปาลเดฮี  จังหวัดลุมพินีประเทศเนปาล  ผู้เขียนก็ยอมรับโดยปริยายว่าเทศบาลเมืองเทวทหะ เป็นสถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวีจริง         

          แต่พระพุทธเจ้าตรัสสอนว่าเมื่อได้ยินข้อเท็จจริงในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ที่เล่าสืบทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่นตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน หรือความจริงที่ปฏิบัติกันมานาน จนกลายเป็นธรรมเนียมปฏิบัติ ฯลฯ จากตำราเรียนหรือคัมภีร์ทางศาสนา เป็นต้น  อย่าเพ่งเชื่อทันที เราควรสงสัยเสียก่อน  จนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานต่าง ๆ เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว     เราก็จะใช้หลักฐานเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้   โดยใช้เหตุผลซึ่งเป็นเครื่องมือของนักตรรกะะและนักปรัชญาในอธิบายความจริงในเรื่องนั้น เมื่อข้อเท็จจริงเรื่องเมืองเทวทหะซึ่งเป็นบ้านเกิดของพระราชินีมายาเทวียังคงเป็นที่สงสัยอยู่ว่า เขตเทศบาลเมืองเทวทหะ (Devdaha municipality) เป็นเมืองโบราณเทวทหะซึ่งเป็นเมืองหลวงของแคว้นโกลิยะหรือไม่ สอดคล้องกับข้อความที่บันทึกไว้เป็นหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณหรือไม่ มีเหตุผลน่าเชื่อถือได้เพียงใด ?  

                 ผู้เขียนชอบศึกษาค้นคว้าหาความรู้เกี่ยวกับเมืองโบราณเทวทหะซึ่งเป็นสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้าศากยมุนี  โดยสอบสวนข้อเท็จจริงในเรื่องนี้และรวบรวมหลักฐานต่าง ๆ เช่น พระไตรปิฎกฉบับต่าง ๆ   บันทึกการเดินทางแสวงบุญของพระภิกษุชาวจีนสองรูป หลักฐานเอกสารดิจิทัลคือแผนที่โลกของกูเกิล   พยานวัตถุได้แก่โบราณสถานที่สร้างขึ้นเป็นศาสนสถานในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช  เป็นต้น เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว ผู้เขียนก็จะใช้หลักฐานเหล่านั้นเป็นข้อมูล ในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐานหรือคาดคะเนความจริง โดยใช้เหตุผลในการอธิบายความจริงของคำตอบเกี่ยวกับเมืองโบราณเทวทหะ    

          บทความนี้จะเป็นความรู้เบื้องต้นสำหรับพระธรรมทูตต่างประเทศ ที่นำไปใช้ในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาและประกอบพิธีปฏิบัติบูชา เพื่อพัฒนาศักยภาพชีวิตของผู้แสวงบุญให้มีชีวิตที่เข้มแข็งด้วยการทำสมาธิ   ชำระล้างกิเลสและทำจิตให้บริสุทธิ์ปราศจากอคติ  มีอารมณ์ไม่เศร้าหมอง มีบุคลิกอ่อนโยนเหมาะแก่การอยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคม มั่นคงในอุดมคติของชีวิต        ไม่อ่อนไหวต่อการปฏิบัติหน้าที่ต่อสังคมและประเทศชาติ ด้วยปัญญาและทักษะในการแก้ปัญหาด้วยตนเองในบ้านเกิดของพระนางมายาเทวี  ส่วนกระบวนการพิจารณาความจริงโดยวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐานตาง ๆ  เช่น เป็นพยานบุคคล พยานเอกสาร (documentary evidence) พยานวัตถุ (material evidence)และแผนที่โลกของกูเกิลนั้น จะเป็นประโยชน์สำหรับนิสิตปริญญาเอกสาขาพระพุทธศาสนาและปรัชญาในการทำวิจัยในระดับปริญญาเอก คำตอบที่ได้รับจากการวิเคราะห์       จะผ่านเกณฑ์การตัดสินที่สมเหตุสมผลคำตอบเกี่ยวกับเมืองเทวทหะโบราณ บ้านเกิดแห่งพระนางมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้าไม่มีข้อกังขาใด ๆ