บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : เมืองเทวทหะ, สถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวี

 บทนำสู่เมืองเทวทหะ, สถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวี ในปรัชญาพุทธภูมิ 

Introduction  to  Devdaha City, the  Birthplace of Queen Maya Devi  in Buddhaphumi   Philosophy  

๑.บทนำ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา     

                   

          เมืองโบราณเทวทหะในสมัยพุทธกาลมีฐานะเป็นเมืองหลวงของแคว้นโกลิยะ  ซึ่งเป็นเมืองซึ่งมีความสัมพันธ์ทางสายเลือด  และเครือญาติที่แน่นแฟ้นกับกรุงกบิลพัสดุ์แห่งแคว้นสักกะทั้งสองพระราชวงศ์      (ศากยวงศ์และโกลิยวงศ์)    นิยมอภิเษกสมรสกันเองในหมู่ญาติ เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของสายเลือดไว้ ทั้งนี้ในมติทางการเมืองทั้งสองพระราชอาณาจักรต่างปกครองระบบสามัคคีธรรม ภายใต้กฎหมายจารีตปรเพณีว่าด้วยวรรณะ ที่มีข้อห้ามไม่ให้ประชาชนสมสู่ข้ามวรรณะหรือแต่งงานกับคนต่างวรรณะ พระนามของเมือง"เทวทหะ"     หมายถึง"สระน้ำของเทวดา" โดยเชื่อกันว่าเป็นสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่เกิดขึ้นเอง ตามธรรมชาติ และเป็นสถานที่ซึ้งเจ้าชายสิทธัตถะเคยเสด็จประทับเมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์ 

ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๓  ผู้เขียนตัดสินใจเข้าร่วมโครงการ "ก้าวตามธรรม" (Walking Follow the dhamma)   ซึ่งจัดโดยคณะพระภิกษุสงฆ์เถรวาทกลุ่มเล็ก ๆ เพื่อปฏิบัติธรรมตามรอยพระพุทธองค์  ณ  สหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล การเดินทางเริ่มต้นที่เมืองโปขระ (Pokhara)   เมืองท่ามกลางวงล้อมของเทือกเขาหิมาลัย ที่ตั้งอยู่ริมฝั่งทะเลสาบโปขระอันสวยงามล้อมรอบด้วยน้ำใสสะอาด และอากาศเย็นสดชื่น ท่ามกลางภูเขาสูงตระหง่าน มีบรรยายกาศที่เปี่ยมไปด้วยออกซิเยน ตั้งอยู่ใจกลางของสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล เมืองท่ามกลางวงล้อมของเทือกเขาหิมาลัย มุ่งหน้าสู่ที่ราบลุมพินี  อันเป็นสถานที่ประสูติของพระพุทธเจ้าองค์

การจาริกแสวงบุญด้วยการเดินเท้า เป็นวัตรปฏิบัติที่สืบทอดมานานกว่า ๒,๕๐๐ ปีเป็นที่นิยมของพระภิกษุสงฆ์ฝ่ายเถรวาทและมหายาน     โดยพระภิกษุเหล่านี้มีความเชื่อว่าแม้จะได้รับการอุปสมบทแล้วก็ตาม หากยังไม่เข้าร่วมในพิธีแสวงบุญนี้   ถือว่าไม่ใช่พระภิกษุที่แท้จริง    เพราะยังขาดการพัฒนาศักยภาพชีวิตเพื่อให้มีความมั่นใจในตนเอง   ขาดความเพียรพยายามในการแสวงหาความรู้ จากประสบการณ์ชีวิตผ่านอายตนะภายใน ขาดสติในการระลึกถึงความรู้ที่สั่งสมอยู่ในจิตใจของตนเอง มาใช้ให้เกิดประโยชน์ และขาดสมาธิในการฝึกฝนจิตใจอย่างสงบ ชีวิตของพวกเขาจึงเต็มไปด้วยความมืดมิด   พวกเขาขาดปัญญาที่จะเข้าใจความจริงที่สมมติขึ้น  และความจริงขั้นปรมัตถ์ จึงไม่สามารถอธิบายความเป็นจริงได้อย่างมีเหตุผล        เมื่อทำหน้าที่ในสังคม เช่น พราหมณ์ซึ่งเป็นนักปรัชญา           นักตรรกศาสตร์    พนักงานสอบสวน  ผู้พิพากษา อัยการ พวกเขาต้องใช้เหตุผลเป็นเครื่องมือในการอธิบายความจริงของเรื่องต่าง ๆ บางครั้งเหตุผลของพวกเขาก็ถูกต้อง บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง  บางครั้งพวกเขาก็ใช้เหตุผลในลักษณะนี้หรือในลักษณะนั้น   

     การเดินทางมักเต็มไปด้วยอุปสรรค และความท้าทาย ต้องเผชิญกับความหนาวเย็น ความร้อนระอุ ฝุ่นละอองและข้อจำกัดในการเข้าถึงสิ่งจำเป็นพื้นฐาน เช่น อาหาร  ที่อยู่อาศัย   โดยต้องเดินทางเท้าไม่ต่ำกว่า  ๒๐ กิโลเมตรต่อวัน ท่ามกลางความยากลำบากนี้ การฝึกสติและสมาธิกลับช่วยชำระล้างอคติในจิตใจ ทำให้เกิดปัญญาในการเข้าใจความจริงทั้งระดับสมมติและปรมัตถ์สัจจะ  นำไปสู่มิตรภาพ อันงงดงามกับชาวเนปาลท้องถิ่นที่ให้การต้อนรับด้วยศรัทธา

ในฐานะผู้สูงอายุ     ผู้เขียนต้องท่ามกลางความร้อนระอุของแสงแดดบนเนินเขา      บางวันท้องฟ้ามืดครึ้ม เราเดินบนถนนของเนปาลซึ่งหลายสายสร้างขึ้น   เพื่ออำนวยความสะดวกในการใช้ชีวิตในชนบท  บางวันกลุ่มของเราต้องเดินป่า ท่ามกลางฝุ่นละอองที่หลีกเลี่ยงไม่ได้  เนื่องจากเนปาลกำลังพัฒนา    และก้าวหน้าไปสู่ระดับเดียวกับประเทศที่พัฒนาแล้ว       บางวันกลุ่มของเราต้องทนกับความหนาวเย็น  ในตอนกลางคืน ผู้เขียนต้องขดตัวอยู่ในถุงนอน โดยไม่ได้อาบน้ำหรือใช้ห้องน้ำเป็นเวลาหลายวัน ชาวเนปาลบางกลุ่ม ผู้เปี่ยมด้วยศรัทธาได้นิมนต์กลุ่มของเราไปพัก (จำวัด) ในบ้านดินแบบฮินดูดั้งเดิม ที่สร้างบนภูเขาสูง       เพื่อเรียนรู้ทักษะการเอาตัวรอดบนภูเขาสูงซึ่งเป็นบทเรียนชีวิตที่หาไม่ได้ในมหาวิทยาลัย  เราสวดมนต์และภาวนาให้ชีวิตของพวกเขามีความสุข  และขณะที่พวกเขารับฟังบทสวดมนต์ภาษาบาลีของเราด้วยความสงบ และบริจาคเงินแก่กลุ่มของเรา     มิตรภาพที่เราร่วมกันนั้นคือสิ่งที่ผู้เขียนจะไม่มีวันลืม แม้ว่าเราจะไม่สามารถสื่อสารกันให้เข้าใจได้มากนัก แต่เนปาลก็เป็นดินแดนแห่งมิตรภาพระหว่างมนุษยชาติและเป็นส่วนหนึ่งของโลกที่ยังคงอยู่ในใจของเรา 

              เมื่อเดินทางเข้าสู่เขตเทศบาลเมืองเทวทหะ(Devdaha Municipality)  ตั้งอยู่ในเขตรูปาลเดฮี(Rupaldehi) จังหวัดลุมพินี สหพันธ์รัฐสาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล  แม้สภาพพื้นที่ในปัจจุบัน จะเปลี่ยนผ่านไปสู่ความเป็นเมืองเทวทหะสมัยใหม่   ที่รายล้อมด้วยอาคารพาณิชย์   และชาวบ้านส่วนใหญ่นับถือศาสนาฮินดู  แต่บริเวณทางเข้าเมืองกลับปรากฏป้ายต้อนรับขนาดใหญ่ว่า  Wellcom to Devdaha} visit Devdaha birthpalce of Mayadevi  Mother of  Lord Buddha  "    ข้อความดังกล่าว กลายเป็นจุดเริ่มต้นของคำถามเชิงปรัชญาและโบราณคดีว่า  พื้นที่เทศบาลเมืองเทวทหะในปัจจุบันคือที่ตั้งของเมืองโบราณเทวทหะในพุทธกาลจริงหรือไม่อย่างไร ?  

๒.ความเป็นมาและบริบททางประวัติศาสตร์ในสมัยพุทธกาล

             ในปัจจุบัน เมืองเทวทหะตั้งอยู่ในเขตลุมพินี   ประเทศเนปาล  ในสมัยพุทธกาล    เมืองนี้มีความสำคัญในฐานะเมืองหลวงของแคว้นโกลิยะ  ซึ่งเป็นแคว้นที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดทางสายเลือดกับกรุงกบิลพัสดุ์แห่งแคว้นสักกะของพระเจ้าสุทโธทนะ โดยทั้งสองตระกูลมักจะอภิเษกสมรสกันเอง เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของสายเลือดศากยวงศ์และโกลิยวงศ์   

            ๒.๑ สถานที่ปะสูติของบุคคลสำคัญ  เทวทหะเป็นบ้านเกิดหรือมาตภูมิของบุคคลสำคัญในพุทธประวัติหลายท่าน ได้แก่พระนางสิริมหามายา ในฐานพุทธมารดา   พระนางประชาบดีโคตรมีในฐานะพระน้านางและพระภิกษุณีรูปแรกในพระพุทธศาสนา  และพระนางยโสธราในฐานพระชายาของเจ้าชายสิทธัตถะ   

         ๒.๒  ความหมายแห่งนาม : ชื่อ "เทวทหะ"  แปล "สระน้ำของเทวดา" เชื่อกันว่ามีสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ ที่ไม่ได้เกิดขึ้นโดยน้ำมือมนุษย์  ซึ่งกษัตริย์และเหล่าเทวดาใช้เป็นที่สรงสนานและเจ้าชายสิทธัตถะก็เคยเสด็จมาประทับที่เมืองนี้ในช่วงทรงพระเยาว์  

         ๒.๓  จุดเชื่อมโยงแห่งการประสูติ  ตามโบราณราชประเพณีของฝ่ายขัตติยราช เมื่อพระนางสิริมหามายาทรงพระครรภ์แก่ ได้เสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์   เพื่อกลับไปประสูติพระโอรส  ณ  เมืองเทวทหะ อันเป็นเมืองตระกูลเดิม แต่เมื่อเสด็จถึงครึ่งทาง ณ ป่าลุมพินี (ซึ่งตั้งอยู่ระหว่างเมืองกบิลพัสดุ์และเมืองเทวทหะ) ก็ทรงเจ็บพระครรภ์และประสูติเจ้าชายสิทธัตถะ  ณ ที่นั้น    

๓.การอ้างอิงพยานหลักฐานในพระไตรปิฎก

           การพิสูจน์การมีอยู่ และความสำคัญของเมืองเทวทหะสามารถใช้อ้างอิงพยานเอกสาร (Documentary Evidence) จากคัมภีร์พระไตรปิฎกภาษาบาลี (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย) ดังนี้คือ

           ๓.๑ เทวทหะสูตร (พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์)  พระพุทธองค์ตรัสเล่าว่า เคยเสด็จประทับ ณ นิโครธาราม เขตเมืองเทวทหะของชาวโกลิยะ และทรงแสดงธรรมโปรดนิครณถ์เกี่ยวกับเรื่องกรรมและการปรารถความเพียร ซึ่งยืนยันว่าเมืองเทวทหะเป็นสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์เสด็จไปโปรดพระญาติฝ่ายมารดาอยู่เสมอ  

             ๓.๒ อภิณห์ปัจจเวกขณสูตรและคัมภีร์อังคุตตรนิกาย  ปรากฏบันทึกถึงการเสด็จประพาสและจาริกผ่านโกลิยะและเมืองเทวทหะในหลายโอกาสระหว่างกรุงกบิลพัสดุ์และเมืองเทวทหะ โดยมีแม่น้ำโรหิณีเป็นเส้นแบ่งเขตแดนทางภูมิศาสตร์และมีส่วนลุมพินีตั้งอยู่กึ่งกลางระหว่างสองเมือง

                ๓.๓  คัมภีร์ชาตกัฏฐกถา(อรรถกถาชาดก)   ระบุถึงเส้นทางคมนาคมโบราณ                     

๔.  ทัศนะทางโบราณคดีและอุปสรรค์ของการแสวงบุญในเมืองเทวทหะ

        

            ในปี พ.ศ. ๒๕๖๓ ผู้เขียนได้เดินทางไปยังเทวทหะ สภาพของเมืองโบราณเทวทหะซึ่งเคยเป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรือง  มีกำแพงเมืองและป้อมปราการที่แข็งแรง  เป็นศูนย์กลางการค้าและการปกครอง ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม แต่เมื่อสภาพของเมืองเทวทหะในสมัยโบราณ   จะเปลี่ยนไปตามแนวคิดของคนสมัยใหม่ทุ่งนาในสมัยพุทธกาล       ถูกสร้างขึ้นเป็นอาคารพาณิชย์สมัยใหม่เพื่อการค้าขายและชาวเทวทหะล้วนนับถือฮินดู และไม่มีพุทธศาสนิกชนเลย เมื่อผู้เขียนและคณะสงฆ์ไปถึงเมืองเทวทหะสมัยใหม่  ผู้เขียนได้เห็นป้ายขนาดใหญ่ตั้งอยู่ที่ทางเข้าเมืองเทวทหะสมัยใหม่ สร้างขึ้นเพื่อต้อนรับผู้แสวงบุญว่า"ยินดีต้อนรับสู่เมืองเทวทหะ โปรดเยี่ยมชมสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวีพระมารดาของพระพุทธเจ้า ( welcom to Devdaha, visit devdaha birth place of mayadevi mother of Lord Buddha)  เมื่อผู้เขียนได้ยินข้อเท็จจริงจากหลักฐานป้ายต้อนรับผู้แสวงบุญของเทศบาลเมืองเทวทหะ  เขตรูปาลเดฮี  จังหวัดลุมพินีประเทศเนปาล  ผู้เขียนก็ยอมรับโดยปริยายว่าเทศบาลเมืองเทวทหะ เป็นสถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวีจริง 

          ๔.๑ การขาดการสำรวจขุดค้นทางโบราณคดีอย่างเป็นระบบ :  ปัญหาหลักคือพื้นที่สวนใหญ่ของเมืองเทวทหะ ยังคงเป็นเนินดินที่ฝังซากโบราณสถานไว้     เช่น บริเวณภวาณีปุร์ (Bhawanipur), กันยาไม (Kanyamai) ซึ่งเชื่อว่าเป็นพระราชวังโบราณหรือสถูปโบราณและยังไม่ได้รับการขุดค้นและศึกษาวิจัยทางโบราณคดีอย่างครบถ้วน เมื่อเทียบกับลุมพินีหรือกบิลพัสดุ์ แต่ให้หลักฐานทางประวัติศาสตร์หลายอย่างยังไม่ชัดเจนและอาจถูกทำลายตามกาลเวลา  

         ๔.๒ การขยายตัวของชุมชนและการใช้ประโยชน์ที่ดิน  เมื่อพื้นที่เกษตรกรรมและทุ่งนาโบราณ แทนที่ด้วยอาคารพาณิชย์ และบ้านเรือนยุคใหม่ ส่งผลให้ร่องรอยทางประวัติศาสตร์เสี่ยงต่อการถูกทำลาย 

       ๔.๓ การพัฒนาเสร้นทางการท่องเที่ยวและจาริกแสวงบุญ  เมื่อนักแสวงบุญส่วนใหญ่มักจบโปรแกรมการเดินทางที่ลุมพินี ทำให้เมืองเทวทหะ ซึ่งอยู่ห่างออกไปประมาณ ๕๗ กิโลเมตร  กลายเป็นเมืองลึกลับที่คนผู้แสวงบุญส่วนใหญ่ขาดความสนใจเข้าถึงการปฏิบัติบูชา ขาดสิ่งอำนวยความสะดวกสบาย และการประชาสัมพันธ์ที่เพียงพอ

         ๔.๔ การอนุรักษ์โบราณวัตถุและพัฒนาธรรมชาติที่สำคัญ ใน ปัจจุบันมีเพียงสถานที่สำคัญบางแห่งที่ได้รับการอนุรักษ์ เช่น   ต้นปาการี (Pakari Tree)   ต้นไม้ขนาดใหญ่ที่มีเส้นรอบวงกว้างและเชื่อกันว่า พระพุทธเจ้าเคยเสด็จมาประทับพักผ่อน หรือซากกำแพงเมืองโบราณที่ ภวานีปุร์ (Bhawanipur) ยังต้องการวางแผนจัดการพื้นทีอย่างยั่งยืน โดยฌฉพาะสถานที่ปฏิบัติบูชาของผู้แสวงบุญ เพื่อป้องกันการบุกรุกจากชุมชน และการเสื่อมสภาพของโบราณวัตถุ  เป็นต้น 

         

๕.บทสรุป ตามหลักกาลามสูตรพระพุทธองค์ทรงสอนมิให้เชื่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เพียงเพราะมีการบันทึกไว้ตำราเรียนหรือคัมภีร์ทางศาสนา เนื่อง จากมนุษย์ทุกคนไม่ว่าจะเป็นนักปรัชญา นักตรรกศาสตร์หรือ นักวิชาการทุกสาขา ต่างก็เป็นมนุษย์ล้วนมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน และอาจตกอยู่ในอคติในการแสดงทัศนะของตน  โดยอาศัยปฏิภาณไหวพริบและคาดคะเนในการอธิบายความจริงเชิงตรรกะ  บางครั้งอาจถูกต้อง บางครั้งอาจผิดพลาด  บางครั้งก็อาจมีความคลาดเคลื่อน หรือแปรเปลี่ยนไปตามบริบทที่เกิดขึ้น   วิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะจึงวางแนวทางการค้นหาความจริงโดยเริ่มจากความสงสัย จึงเข้าสู่กระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างมีเหตุผล

ดังนั้น การพิสูจน์ว่า "เขตเทศบาลเมืองเทวทหะ" (Devdaha Municipality) ในปัจจุบัน คือที่ตั้งของเมืองโบราณเทวทหะ ซึ่งเป็นเมืองหลวงของแคว้นโกลิยะ เป็นสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้าศากยมุนีจริงหรือไม่   จึงต้องอาศัยการวิเคราะห์เชิงอนุมาน ผ่านพยานหลักฐานรอบด้านอย่างเป็นระบบดังนี้คือ

• ๕.๑ พยานเอกสาร การเปรียบเทียบข้อความในพระไตรปิฎกภาษาบาลีกับบันทึกการเดินทางแสวงบุญของพระภิกษุชาวจีนได้แก่ พระฟาเหียน และพระถังซัมจัง ซึ่งได้บันทึกทิศทาง ระยะทางและสภาพภูมิศาสตร์ของเมืองเทวทหะและลุมพินีไว้อย่างชัดเจน
• ๕.๒พยานวัตถุ(material evidence)การสืบหาร่องรอยศาสนสถานและสถูปโบราณที่สร้างขึ้นพระเจ้าอโศกมหาราช  หลักฐานเอกสารดิจิทัลคือแผนที่โลกของกูเกิล   พยานวัตถุได้แก่  โบราณสถานที่สร้างขึ้นเป็นศาสนสถานในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราชรวมถึงโบราณวัตถุในพื้นที่รอบเขตรูปาลเดฮีเช่น เมืองโบราณภวานีปุร์ ฺ(Bhawapur) และกันยาไม (Kanyamai)  
• ๕.๓ เอกสารดิจิทัลและเทคโนโลยี่สารสนเทศ การใช้ดาวเทียมและเทคโนโลยี่สารสนเทศ เพื่อวิเคราะห์พิกัดทางภูมิศาสตร์ คำนวณระยะทางและตรวจลำน้ำโบราณอย่างแม่นยำ(เช่นแม่น้ำโรหิณี)

บทความนี้จะเป็นความรู้เบื้องต้นสำหรับพระธรรมทูตต่างประเทศ ที่นำไปใช้ในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา           และประกอบพิธีปฏิบัติบูชา  เพื่อพัฒนาศักยภาพชีวิตของผู้แสวงบุญให้มีชีวิตที่เข้มแข็งด้วยการทำสมาธิ ชำระล้างกิเลสและทำจิตให้บริสุทธิ์ปราศจากอคติ  มีอารมณ์ไม่เศร้าหมอง มีบุคลิกอ่อนโยนเหมาะแก่การอยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคม มั่นคงในอุดมคติของชีวิต ไม่อ่อนไหวต่อการปฏิบัติหน้าที่ต่อสังคมและประเทศชาติ ด้วยปัญญาและทักษะในการแก้ปัญหาด้วยตนเองในบ้านเกิดของพระนางมายาเทวี  ส่วนกระบวนการพิจารณาความจริงโดยวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐานตาง ๆ เช่น เป็นพยานบุคคลพยานเอกสาร(documentary evidence) พยานวัตถุ (material evidence)และแผนที่โลกของกูเกิลนั้น จะเป็นประโยชน์สำหรับนิสิตปริญญาเอกสาขาพระพุทธศาสนาและปรัชญาในการทำวิจัยในระดับปริญญาเอก คำตอบที่ได้รับจากการวิเคราะห์ จะผ่านเกณฑ์การตัดสินที่สมเหตุสมผลคำตอบเกี่ยวกับเมืองเทวทหะโบราณ บ้านเกิดแห่งพระนางมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้าไม่มีข้อกังขาใด ๆ