บทนำสู่การมีอยู่ของภวานีปุร์, สถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวี

 บทนำสู่การมีอยู่ของภวานีปุร์  (Bhawanipur) , สถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวี ในปรัชญาพุทธภูมิ

 

(Introduction  to  The Existence of Bhawanipur , the  Birthplace of Queen Maya Devi  in Buddhaphumi   Philosophy) 

๑.บทนำ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา 

                      

          ในสมัยพุทธกาล เมืองโบราณเทวทหะ ดำรงสถานะเป็นราชธานีของแคว้นโกลิยะ ซึ่งมีความสัมพันธ์ทางสายเลือด  และเครือญาติอันแนบแน่นกับกรุงกบิลพัสดุ์แห่งแคว้นสักกะ ทั้งสองพระราชวงศ์     (ศากยวงศ์และโกลิยวงศ์)   นิยมอภิเษกสมรสกันเองในหมู่พระญาติ เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ของสายเลือด ในมติทางการเมือง ทั้งสองพระราชอาณาจักรปกครองด้วยระบอบสามัคคีธรรม ภายใต้กฎหมายและจารีตปรเพณีเคร่งครัดเรื่องวรรณะ โดยมีข้อห้ามไม่ให้ประชาชนสมสู่หรือแต่งงานข้ามวรรณะ

พระนามของเมือง"เทวทหะ" แปลว่า "สระน้ำของเทวดา" โดยเชื่อกันว่าเป็นสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ และเป็นสถานที่ซึ้งเจ้าชายสิทธัตถะเคยเสด็จประทับเล่นในยามทรงพระเยาว์ 

ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๓  ผู้เขียนตัดสินใจเข้าร่วมโครงการ "ก้าวตามธรรม" (Walking Follow the dhamma)   ซึ่งจัดโดยคณะพระภิกษุสงฆ์เถรวาทกลุ่มเล็ก ๆ เพื่อปฏิบัติธรรมตามรอยพระศาสดา  ณ  สหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล การเดินทางเริ่มต้นที่เมืองโปขระ (Pokhara)           เมืองท่ามกลางวงล้อมของเทือกเขาหิมาลัย ริมทะเลสาบโปขระอันสวยงาม    ที่รายล้อมรอบด้วยน้ำใสสะอาดและอากาศบริสุทธิมุ่งหน้าสู่ที่ราบลุมพินี        อันเป็นดินแดนประสูติของพระสัมมาพุทธเจ้า

การจาริกแสวงบุญด้วยการเดินเท้าถือเป็นวัตรปฏิบัติที่สืบทอดมายาว นานกว่า๒,๕๐๐ ปี เป็นที่นิยมของพระภิกษุสงฆ์ทั้งฝ่ายเถรวาทและมหายาน     ด้วยความเชื่อที่ว่า แม้จะได้รับการอุปสมบทแล้ว แต่หากยังไม่เคยจาริกแสวงบุญ  ย่อมขาดการพัฒนาศักยภาพชีวิต ขาดความเพียรพยายามในการแสวงหาความรู้  จากประสบการณ์ตรงผ่านอายตนะภายใน     ขาดสติระลึกรู้และขาดสมาธิในการฝึกฝนจิตใจ ชีวิตย่อมตกอยู่ในความมืดมิด   ไร้ปัญญาที่จะเข้าใจความจริงทั้งในระดับสมมติสัจจะและปรมัตถ์สัจจะอย่างมีเหตุผล

เปรียบประดุจนักตรรกศาสตร์นักปรัชญา หรือบุคคลากรในกระกระบวน การยุติธรรม (เช่น พนักงานสอบสวน  ผู้พิพากษา อัยการ) ที่จำเป็นต้องใช้หลักเหตุผล และพยานหลักฐานในการอธิบายความจริงซึ่งหากปราศจากการตรวจสอบอย่างรอบด้าน ความจริงนั้นย่อมคลาดเคลื่อนไปตามอคติและการคาดเดา

การเดินทางเต็มไปด้วยความยากลำบาก ต้องเผชิญกับความหนาวเหน็บ ความร้อนระอุ ฝุ่นละออง และข้อจำกัดปัจจัยพื้นฐานทั้งอาหารและที่อยู่อาศัย   โดยต้องเดินทางเท้าไม่ต่ำกว่า  ๒๐ กิโลเมตรต่อวัน ทว่าความยากลำบากเหล่านี้ กลับเป็นเครื่องมือขัดเกลาจิตใจ ชำระอคติ     และสร้างมิตรภาพอันงดงามกับชาวเนปาลท้องถิ่น    ผู้เปี่ยมด้วยด้วยศรัทธา บางคราพวกเขาได้นิมนต์คณะเข้าพักพิงในบ้านดินดั้งเดิมบนภูเขาสูงเพื่อเรียนรู้ทักษะการเอาตัวรอด ซึ่งเป็นบทเรียนชีวิตที่หาไม่ได้ในห้องเรียนมหาวิทยาลัย  คณะได้สวดมนต์และภาวนาให้ชีวิตของคนท้องถิ่นมีความสุข  ขณะที่พวกเขารับฟังบทสวดบาลีด้วยความสงบ และร่วมบริจาคเงินปัจจัยเกื้อหนุน มิตรภาพที่ไร้กำแพงภาษา เช่นนี้คือ ความงดงามของมนุษยชาติที่ประทับแน่นอยู่ในความทรงจำของผู้เขียนตลอดมา  

การเดินทางเข้าสู่เขตเทศบาลเมืองเทวทหะ (Devdaha Municipality)  ตั้งอยู่ในเขตรูปาลเดฮี (Rupandehi)     จังหวัดลุมพินี แม้สภาพภูมิประเทศในปัจจุบันจะเปลี่ยนผ่านไปสู่ความเป็นเมืองสมัยใหม่   ที่รายล้อมด้วยอาคารพาณิชย์  และประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาฮินดู  แต่บริเวณทางเข้าเมืองกลับปรากฏป้ายต้อนรับขนาดใหญ่ว่า  

" Wellcom to Devdaha} visit Devdaha birthpalce of Mayadevi  Mother of  Lord Buddha  "    

ข้อความดังกล่าวได้จุดประกายคำถามเชิงปรัชญาและโบราณคดีขึ้นว่า  พื้นที่เทศบาลเมืองเทวทหะในปัจจุบัน คือ    ที่ตั้งอันแท้จริงของเมืองโบราณเทวทหะในสมัยพุทธกาลจริงหรือไม่ อย่างไร ?  

๒.ความเป็นมาและบริบททางประวัติศาสตร์ในสมัยพุทธกาล

          ในสมัยพุทธกาล    เมืองนี้มีความสำคัญในฐานะราชธานีของแคว้นโกลิยะ  ซึ่งมีความสัมพันธ์อันแนบแน่นทางสายเลือดกับกรุงกบิลพัสดุ์แห่งแคว้นสักกะ โดยมีประเด็นทางประวัติศาสตร์ ดังนี้ :    

            ๒.๑ สถานที่ปะสูติของบุคคลสำคัญ  เทวทหะเป็นมาตภูมิของบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ทางพุทธศาสนาหลายท่าน ได้แก่พระนางสิริมหามายา(พุทธมารดา)    พระนางประชาบดีโคตรมี(พระน้านาง และพระภิกษุณีรูปแรกในพระพุทธศาสนา)  และพระนางยโสธรา (พระชายาของเจ้าชายสิทธัตถะ)   

         ๒.๒  ความหมายแห่งนาม : ชื่อ "เทวทหะ"  แปล "สระน้ำของเทวดา" เชื่อกันว่ามีสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ ที่ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยน้ำมือมนุษย์  ซึ่งกษัตริย์และเหล่าเทวดาใช้เป็นที่สรงสนานและเจ้าชายสิทธัตถะก็เคยเสด็จมาประทับที่เมืองนี้ในช่วงทรงพระเยาว์  

         ๒.๓  จุดเชื่อมโยงแห่งการประสูติ  ตามโบราณราชประเพณีของฝ่ายขัตติยราช เมื่อพระนางสิริมหามายาทรงพระครรภ์แก่ ได้เสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์   เพื่อกลับไปประสูติพระโอรส  ณ  เมืองเทวทหะ อันเป็นเมืองตระกูลเดิม แต่เมื่อเสด็จถึงกึ่งกลางทาง ณ ป่าลุมพินี (ซึ่งตั้งอยู่ระหว่างเมืองกบิลพัสดุ์และเมืองเทวทหะ) ก็ทรงเจ็บพระครรภ์และประสูติเจ้าชายสิทธัตถะ  ณ ที่นั้น    

๓.การอ้างอิงพยานหลักฐานในพระไตรปิฎก

           การพิสูจน์การมีอยู่ และความสำคัญของเมืองเทวทหะสามารถใช้อ้างอิงพยานเอกสาร (Documentary Evidence) จากคัมภีร์พระไตรปิฎกภาษาบาลี (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย) ได้อย่างชัดเจน ดังนี้คือ

           ๓.๑ เทวทหะสูตร (พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์)  พระพุทธองค์ตรัสเล่าว่า เคยเสด็จประทับ ณ นิโครธาราม เขตเมืองเทวทหะของชาวโกลิยะ และทรงแสดงธรรมโปรดนิครณถ์เกี่ยวกับเรื่องกรรมและการปรารถความเพียร ซึ่งยืนยันว่าเมืองเทวทหะเป็นสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์เสด็จไปโปรดพระญาติฝ่ายมารดาอยู่เสมอ  

             ๓.๒ อภิณห์ปัจจเวกขณสูตรและคัมภีร์อังคุตตรนิกาย  ปรากฏบันทึกถึงการเสด็จประพาสและจาริกผ่านโกลิยะและเมืองเทวทหะในหลายโอกาส โดยมีแม่น้ำโรหิณีเป็นเส้นแบ่งเขตแดนทางภูมิศาสตร์ระหว่างแคว้นสักกะและแคว้นโกลิยะ และมีสวนลุมพินีตั้งอยู่กึ่งกลางระหว่างสองเมือง

                ๓.๓  คัมภีร์ชาตกัฏฐกถา(อรรถกถาชาดก)   ระบุถึงเส้นทางคมนาคมโบราณ ระหว่างสองเมืองไว้อย่างสอดคล้องกัน                    

๔.  ทัศนะทางโบราณคดีและอุปสรรค์ของการแสวงบุญในเมืองเทวทหะ

       ในปี พ.ศ. ๒๕๖๓ ผู้เขียนได้จาริกแสวงบุญ ณ  อำเภอเทวทหะพบว่า สภาพของเมืองโบราณเทวทหะ     ซึ่งในอดีตเคยเป็นศูนย์กลางการปกครองเมืองและการค้าที่เจริญรุ่งเรือง  มีกำแพงเมืองและป้อมปราการที่แข็งแรง  ปัจจุบันได้เปลี่ยนผ่านไปตามความเจริญของยุคสมัย พื้นที่ทุ่งนาในสมัยโบราณถูกแทนที่ อาคารพาณิชย์สมัยใหม่และประชากรส่วนใหญ่ล้วนนับถือฮินดู โดยแทบไม่มีชุมชนชาวพุทธหลงเหลืออยู่เลย 

ทว่าเมื่อพิจารณาจากป้ายต้อนรับขนาดใหญ่ที่ทางเข้าเมือง ซึ่งประกาศชัดเจนว่าเป็นดินแดนประสูติของพระนางมายาเทวี ย่อมสะท้อนให้เห็นถึงการยอมรับทางประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ความว่า

"ยินดีต้อนรับสู่เมืองเทวทหะ โปรดเยี่ยมชมสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวีพระมารดาของพระพุทธเจ้า 

(welcom to Devdaha, visit devdaha birth place of mayadevi mother of Lord Buddha)  

 เมื่อผู้เขียนได้ยินข้อเท็จจริงจากหลักฐานป้ายต้อนรับผู้แสวงบุญของเทศบาลเมืองเทวทหะ  เขตรูปาลเดฮี  จังหวัดลุมพินีประเทศเนปาล  ผู้เขียนก็ยอมรับโดยปริยายว่าเทศบาลเมืองเทวทหะ เป็นสถานที่ประสูติของพระราชินีมายาเทวีจริง  อย่างไรก็ตาม การศึกษาทางโบราณคดียังคงเผชิญกับอุปสรรคสำคัญหลายประการ:

          ๔.๑ การขาดการสำรวจขุดค้นทางโบราณคดีอย่างเป็นระบบ เมื่อพื้นที่สวนใหญ่ของเมืองเทวทหะ ยังคงเป็นเนินดินที่ฝังซากโบราณสถานไว้     เช่น บริเวณภวาณีปุร์ (Bhawanipur), กันยาไม (Kanyamai) ซึ่งเชื่อว่าเป็นพระราชวังโบราณหรือสถูปโบราณและยังไม่ได้รับการขุดค้นและศึกษาวิจัยทางโบราณคดีอย่างครบถ้วน เมื่อเทียบกับลุมพินีหรือกบิลพัสดุ์ แต่ให้หลักฐานทางประวัติศาสตร์หลายอย่างยังไม่ชัดเจนและอาจถูกทำลายตามกาลเวลา  

         ๔.๒ การขยายตัวของชุมชนและการใช้ประโยชน์ที่ดิน  เมื่อพื้นที่เกษตรกรรมและทุ่งนาโบราณ แทนที่ด้วยอาคารพาณิชย์ และบ้านเรือนยุคใหม่ ส่งผลให้ร่องรอยทางประวัติศาสตร์เสี่ยงต่อการถูกทำลาย 

       ๔.๓ การพัฒนาเสร้นทางการท่องเที่ยวและจาริกแสวงบุญ  เมื่อนักแสวงบุญส่วนใหญ่มักจบโปรแกรมการเดินทางที่ลุมพินี ทำให้เมืองเทวทหะ ซึ่งอยู่ห่างออกไปประมาณ ๕๗ กิโลเมตร  กลายเป็นเมืองลึกลับที่คนผู้แสวงบุญส่วนใหญ่ขาดความสนใจเข้าถึงการปฏิบัติบูชา ขาดสิ่งอำนวยความสะดวกสบาย และการประชาสัมพันธ์ที่เพียงพอ

         ๔.๔ การอนุรักษ์โบราณวัตถุและพัฒนาธรรมชาติที่สำคัญ ใน ปัจจุบันมีเพียงสถานที่สำคัญบางแห่งที่ได้รับการอนุรักษ์ เช่น   ต้นปาการี (Pakari Tree)   ต้นไม้ขนาดใหญ่ที่มีเส้นรอบวงกว้างและเชื่อกันว่า พระพุทธเจ้าเคยเสด็จมาประทับพักผ่อน หรือซากกำแพงเมืองโบราณที่ ภวานีปุร์ (Bhawanipur) ยังต้องการวางแผนจัดการพื้นทีอย่างยั่งยืน โดยฌฉพาะสถานที่ปฏิบัติบูชาของผู้แสวงบุญ เพื่อป้องกันการบุกรุกจากชุมชน และการเสื่อมสภาพของโบราณวัตถุ  เป็นต้น 

         

๕.บทสรุป ตามหลักกาลามสูตรพระพุทธองค์ทรงสอนมิให้เชื่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เพียงเพราะมีการบันทึกไว้ตำราเรียนหรือคัมภีร์ทางศาสนา เนื่อง จากมนุษย์ทุกคนไม่ว่าจะเป็นนักปรัชญา นักตรรกศาสตร์หรือ นักวิชาการทุกสาขา ต่างก็เป็นมนุษย์ล้วนมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายใน และอาจตกอยู่ในอคติในการแสดงทัศนะของตน  โดยอาศัยปฏิภาณไหวพริบและคาดคะเนในการอธิบายความจริงเชิงตรรกะ  บางครั้งอาจถูกต้อง บางครั้งอาจผิดพลาด  บางครั้งก็อาจมีความคลาดเคลื่อน หรือแปรเปลี่ยนไปตามบริบทที่เกิดขึ้น   วิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะจึงวางแนวทางการค้นหาความจริงโดยเริ่มจากความสงสัย จึงเข้าสู่กระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างมีเหตุผล

ดังนั้น การพิสูจน์ว่า "เขตเทศบาลเมืองเทวทหะ" (Devdaha Municipality) ในปัจจุบัน คือที่ตั้งของเมืองโบราณเทวทหะ ซึ่งเป็นเมืองหลวงของแคว้นโกลิยะ เป็นสถานที่ประสูติของพระนางมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้าศากยมุนีจริงหรือไม่   จึงต้องอาศัยการวิเคราะห์เชิงอนุมาน ผ่านพยานหลักฐานรอบด้านอย่างเป็นระบบดังนี้คือ

• ๕.๑ พยานเอกสาร การเปรียบเทียบข้อความในพระไตรปิฎกภาษาบาลีกับบันทึกการเดินทางแสวงบุญของพระภิกษุชาวจีนได้แก่ พระฟาเหียน และพระถังซัมจัง ซึ่งได้บันทึกทิศทาง ระยะทางและสภาพภูมิศาสตร์ของเมืองเทวทหะและลุมพินีไว้อย่างชัดเจน
• ๕.๒พยานวัตถุ(material evidence)การสืบหาร่องรอยศาสนสถานและสถูปโบราณที่สร้างขึ้นพระเจ้าอโศกมหาราช  หลักฐานเอกสารดิจิทัลคือแผนที่โลกของกูเกิล   พยานวัตถุได้แก่  โบราณสถานที่สร้างขึ้นเป็นศาสนสถานในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราชรวมถึงโบราณวัตถุในพื้นที่รอบเขตรูปาลเดฮีเช่น เมืองโบราณภวานีปุร์ ฺ(Bhawapur) และกันยาไม (Kanyamai)  
• ๕.๓ เอกสารดิจิทัลและเทคโนโลยี่สารสนเทศ การใช้ดาวเทียมและเทคโนโลยี่สารสนเทศ เพื่อวิเคราะห์พิกัดทางภูมิศาสตร์ คำนวณระยะทางและตรวจลำน้ำโบราณอย่างแม่นยำ(เช่นแม่น้ำโรหิณี)

บทความนี้จะเป็นองค์ความรู้เบื้องต้นสำหรับพระธรรมทูตในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาและประกอบพิธีปฏิบัติบูชา  เพื่อพัฒนาศักยภาพชีวิตของผู้แสวงบุญให้มีชีวิตที่เข้มแข็งด้วยการทำสมาธิ ชำระล้างกิเลสและทำจิตให้บริสุทธิ์ปราศจากอคติ  มีอารมณ์ไม่เศร้าหมอง มีบุคลิกอ่อนโยนเหมาะแก่การอยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคม มั่นคงในอุดมคติของชีวิต ไม่อ่อนไหวต่อการปฏิบัติหน้าที่ต่อสังคมและประเทศชาติ ด้วยปัญญาและทักษะในการแก้ปัญหาด้วยตนเองในบ้านเกิดของพระนางมายาเทวี  ส่วนกระบวนการพิจารณาความจริงโดยวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐานตาง ๆ เช่น เป็นพยานบุคคลพยานเอกสาร(documentary evidence) พยานวัตถุ (material evidence)และแผนที่โลกของกูเกิลนั้น จะเป็นประโยชน์สำหรับนิสิตปริญญาเอกสาขาพระพุทธศาสนาและปรัชญาในการทำวิจัยในระดับปริญญาเอก คำตอบที่ได้รับจากการวิเคราะห์ จะผ่านเกณฑ์การตัดสินที่สมเหตุสมผลคำตอบเกี่ยวกับเมืองเทวทหะโบราณ บ้านเกิดแห่งพระนางมายาเทวี พระมารดาของพระพุทธเจ้าไม่มีข้อกังขาใด ๆ