แนวคิดทางอภิปรัชญาในปรัชญาพุทธภูมิ : กฏหมายรัฐธรรมนูญในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ

  Metaphysics in Buddhaphumi Philosophy : The Constitutional Law  in the Tripitaka 

 

๑.บทนำ  ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา

                   มนุษย์โดยธรรมชาติเป็นสัตว์สังคมเกิด   ที่มีความยึดโยงอยู่มาพร้อมกับความกลัว ไม่ว่าจะเป็นภัยจากธรรมชาติ   สงคราม  โรคภัยไข้เจ็บ     หรือการเบียดเบียนกันเองอันเกิดจากเจตนาอคติและตัณหา      ความเห็นแก่ตัว ด้วยเหตุนี้มนุษยชาติจึงจำเป็นต้องสถาปนาชุมชนการเมือง   ตั้งแต่ระดับท้องถิ่นไปจนถึงระดับชาติ  ที่เรียกว่า "ประเทศ" เพื่อปกป้องสิทธิ  เสรีภาพ  ชีวิตและทรัพย์สินของตน 

          จุดประสงค์การกฎหมายรัฐธรรมนูญในอาณาจักรโบราณ รวมถึงแว่นแคว้นต่าง     ๆ  ในอนุทวีปอินเดีย สมัยก่อนพุทธกาล       จึงไม่ได้เริ่มต้นจากความปรารถนาในระบอบประชาธิปไตยสมัยใหม่เสมอไป  แต่เกิดจากความจำเป็นในการจัดระเบียบโครงสร้างอำนาจ  การควบคุมสัญชาญาณดิบของมนุษย์        และรักษาสันติภาพอันดีงามในสังคม

                แม้ว่าพระพุทธเจ้าจะทรงประกาศพระพุทธศาสนาและแสดงธรรมเรื่องกฎแห่งกรรมสอนเรื่อง  "กฎแห่งกรรม"             มานานกว่า ๒,๕๐๐ ปีแล้ว  และหลักศีล    ๕   จะถูกนำไปประยุกต์ใช้เป็นฐานรองรับประมวลกฎหมายอาญาในหลายประเทศ      อย่างไรก็ตาม สังคมมนุษย์ก็ยังคงเผชิญกับปัญหาท้าทายอย่างต่อเนื่อง  เช่น :

การละเมิดสิทธิในชีวิตและทรัพย์สินของผู้อื่นโดยเจตนา        

การประพฤติผิดทางเพศกับผู้ที่อยู่ในการดูแลของผู้อื่น         

การเลือกปฏิบัติและการเหยียดเชื้อชาติ

การแสวงหาความสุขที่ไม่เหมาะสมผ่านการดื่มสุรา    และการใช้ยาเสพติด  การก่ออาชญากรรม     และความวุ่ยวายทางการเมืองอย่างไม่จบสิ้น      

ทั้งนี้เพราะชีวิตมนุษย์ส่วนใหญ่ยังคงปกคลุมด้วย "อวิชชา"  (ความไม่รู้จริง)       มีอายตนะภายในที่จำกัดในการรับรู้ข้อเท็จจริงและขาดปัญญาที่จะมองเห็นความจริงของชีวิต    

                  เมื่อหันมาศึกษาหลักฐานในพระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย จะพบว่าในสมัยพุทธกาล รัฐอธิปไตยต่าง ๆ  เช่นแคว้นมคธ แคว้นสักกะ   แคว้นวัชชีและแคว้นโกศล           จะไม่มีการใช้กฎหมายรัฐธรรมนูญที่เป็นลายลักษณ์อักษร  อย่างในปัจจุบัน แต่มีกฎหมายจารีประเพณีสูงสุดในการบริหารประเทศ  โดยเฉพาะ       "หลักปริหานิยธรรม"  ของแคว้นวัชชี   ซึ่งคณะสงฆ์และนักวิชาการทางพระพุทธศาสนา ตีความว่าเป็น "ธรรมสำหรับนักบริหาร" หรือธรรมที่สร้างความเจริญฝ่ายเดียวไม่มีทางเสื่อม      

ซึ่งเมื่อพิจารณาในเชิงนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์แล้ว   "หลักอปริหานิยธรรม" นี้เองทำหน้าที่เป็น "กฎหมายรัฐธรรมนูญ"     หรือ กฎหมายสูงสุดที่จัดระเบียบการปกครอง   กำหนดรูปแบบโครงสร้างของรัฐ     (มีดินแดน  ประชากร และอำนาจอธิปไตย)ผ่านกระบวนการประชุมรัฐสภา  การยอมรับอำนาจ อธิปไตย   ผู้คนขาดความมั่นคงในชีวิตและทรัพย์สิน แม้ว่าพระพุทธเจ้าจะซึ่งกันและกัน  และการบัญญัติหน้าที่พลเมือง  

                  อย่างไรก็ตาม การศึกษาโครงสร้างทางการเมืองในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย  จะสมบูรณ์ไม่ได้เลย หากขาดการวิเคราะห์เชิงอภิปรัชญา (Metaphysics)  โดยเฉพาะกรอบของของ "ปรัชญาพุทธภูมิ"  ที่มองความจริงออกเป็น ๒ ระดับ  คือสมมติสัจจะและปรมัติสัจจะ         การแยกแยะ ความจริงสองระดับนี้ในระบบของกฎหมายรัฐธรรมนูญ       จะช่วยให้เข้าใจ เจตนารมย์ที่แท้จริงของการปกครอง   และเห็นคุณค่าของพุทธธรรมในการเป็นรากฐานแห่งความยุติธรรมอย่างแท้จริง    

๒.ส่วนขยาย :  กฎหมายรัฐธรรมนูญในมิติ "สมมติสัจจะ" (ความจริงโดยสมมติขึ้น) 

      ในทางอภิปรัชญาของปรัชญาพุทธภูมิ "สมมติสัจจะ" คือความจริงระดับปรากฏการณ์ ซึ่งเป็นความจริงที่มนุษย์ร่วมกันกำหนดหรือตกลงหรือแต่งตั้งขึ้นมา เพื่อเป็นเครื่องมือในการสื่อสารและการอยู่ร่วมในสังคม  สิ่งเหล่านี้ไม่มีอยู่จริงโดยธรรมชาติตัวมันเอง แต่มีอยู่เพราะระบบคุณค่าที่มนุษย์สร้างขึ้น เมื่อนำมาอธิบายบริบทของกฎหมายรัฐธรรมนูญในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ       สามารถแบ่งแยกมิติแห่งสมมติสัจะได้ดังนี้

•           ความเป็นรัฐและดินแดน :  การแบ่งขอบเขตแคว้นวัชชี แคว้นมคธ โดยใช้แม่น้ำคงคาหรือทิวเขาเป็นเส้นแบ่งเขตแดน รวมถึงการสมมติเรียกว่านี่คือ "ประเทศ"หรือแว่นแคว้น" แท้จริงแล้วโดยธรรมชาติพื้นดิน และสายน้ำไม่ได้มีเส้นแบ่งเขต  ขอบเขตเหล่านี้เกิดขึ้นจากข้อตกลงและสมมติสัจจะทางการเมืองเพื่อความสะดวกในการปกครอง 
•       โครงสร้างอำนาจ และวรรณะ  : การระบุว่าแคว้นวัชชี มีกษัตริย์ลิจฉวีปกครองร่วมกันจำนวน ๗,๗๐๗ พระองค์ มีเสนาบดีและสถาบันการประชุม (สัณฐาคาร) ตลอดจนระบบวรรณะ (กษัตริย์  พราหมณ์  แพศย์ และศูทร)  ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นสมมติสัจจะ ที่สังคมอินเดียโบราณ สร้างขึ้นเพื่อจัดลำดับชั้นและหน้าที่ในการบริหารจัดการประเทศ 
•     ตัวบทกฎหมายและจารีประเพณี(อปริหานิยธรรม) :  บัญญัติที่ว่า "ต้องมั่นประชุมกันเนื่องนิตย์", เมื่อพร้อมเพียงกันประชุม ก็ต้องพร้อมเพียงกันเลิกประชุม หรือไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่ได้บัญญัติ (ไม่ขัดข้องต่อจารีตเดิม)" สิ่งเหล่านี้คือกฎเกณฑ์ และข้อตกลงร่วมกันที่ถูกสถาปนาขึ้นให้เป็นกฎหมายสูงสุด เพื่อให้มนุษย์ที่มีกิเลสตัณหาและอคติยอมอยู่ในกติกาเดียวกัน  เป็นเครื่องมือรักษาสันติภาพทางโลก  

         ดังนั้นในระดับสมมติสั0จะกฎหมายรัฐธรรมในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ จึงเป็นเครื่องมือเชิงโครงสร้างอันจำเป็นที่ผูกโยงอยู่กับบริบททางประวัติศาสตร์  สังคมและพฤติกรรมของมนุษย์  เพื่อให้สังคมตกอยู่ท่ามกลางความมืดมิดและสงคราม

๓.กฎหมายรัฐธรรมนูญในมิติ "ปรมัตถ์สัจจะ" (ความจริงขั้นสูงสุด)

             ในทางตรงข้าม "ปรมัตถ์สัจจะ" คือความจริงแท้ขั้นสูงสุดที่ไม่แปรผันไปตามข้อตกลงของมนุษย์ เป็นเรื่องของธรรมชาติจริง ๆ  (สัจธรรม) เช่นหลักไตรลักษณ์ (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) กฎแห่งกรรมและความหลุดพ้นจากกิเลส (นิพพาน)    ซึ่งในปรัชญาพุทธภูมิ ถือเป็นเป้าหมายสูงสุด ที่สรรพสัตว์ ควรเข้าถึง  เมื่อมองผ่านเลนส์ ของปรมัตถ์สัจจะ กฎหมายรัฐธรรมนูญหรือระบบการปกครอง ที่ปรากฏในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ   มีสถานะและสัจธรรมชซ่อนอยู่ดังนี้  

•                 -ความเสื่อมสลายภายใต้กฎไตรลักษณ์ (อนิจจัง) : แม้ว่ากฎหมายจารีตประเพณีอย่าง "อริหานิยธรรม" จะถูกยกย่องว่าเป็นกฎหมายที่ดีเลิศเพียงใด ป้องกันไม่ให้แคว้นวัชชีเสื่อมถอยและไม่มีใครเอาชนะได้ (ตราบใดที่ยังปฏิบัติตาม)  แต่ในท้ายที่สุด  แคว้นวัชชีก็ล่มสลาย          ด้วยกลอุบายของวัสสการ พราหมณ์เพราะมนุษย์ละทิ้งหลักธรรมนั้น สะท้อนว่าในมิติอภิปรัชญาขั้นสูง รัฐธรรมนูญ สถาบันการเมือง  หรืออาณาจักรใด  ๆ  ล้วนตกอยู่ภายใต้กฎแห่งความไม่เที่ยง  (อนิจจัง)  มีเกิดขึ้น   ตั้งอยู่และดับไป ไม่อาจเป็นสิ่งจีรังยั่งยืนได้
•               -เจตนารมณ์แห่งธรรมเพื่อเกื้อกูลชีวิต (ธรรมะ) : หากลอกเปลือกที่เป็นตัวอักษรหรือจารีตประเพณีออก  เนื้อแท้หรือจิตวิญญาณ ที่ซ่อนอยู่ภายใต้ตัวอักษรของกฎหมายรัฐธรรมนูญจารีตประเพณีในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ มีฐานรากมาจากพระมหากรุณาและความเป็นธรรมขั้นปรมัตถ์"  พระพุทธเจ้าทรงแสดงหลักอปริหานิยธรรม หรือทศพิธราชธรรม ไม่ใช่เพื่อให้คงอยู่ซึ่งอำนาจกษัตริย์ (ซึ่งเป็นสิ่งสมมติ)  แต่เพื่อลดทอน "ความทุกข์ของราษฎร" และสร้างสิ่งแวดล้อมที่สงบสุข ปลอดภัยอันเป็นสัปปายะที่เอื้อให้มนุษย์ สามารถพัฒนาจิตใจ ไปสู่การรู้แจ้ง ความจริงขั้นสูงสุดได้ 
•         -อนัตตาและอำนาจอธิปไตย : ในระบอบการปกครองทางโลกมักอ้างว่า "อำนาจอธิปไตยเป็นของรัฐหรือของประชาชน"  (ซึ่งเป็นสมมติสัจจะ)   แต่ในเส้นทางปรมัตถ์ ปรัชญาพุทธภูมินั้นมองว่ารัฐธรรมนูญจารีตประเพณีหรือรัฐธรรมนูญนั้นไม่มี "ตัวตน" (อนัตตา) ที่แท้จริงที่เป็นเจ้าของอำนาจนั้น  อำนาจเป็นเพียงกระแสแห่งเหตุปัจจัยที่หมุนเปลี่ยนไปตามกรรม ไม่มี "ตัวตน"  (อนัตตา)  ที่แท้จริงเป็นเจ้าของ  เมื่อใดที่ผู้นำหลงผิดคิดว่า อำนาจนั้นเป็นของตนอย่างแท้จริง (เกิดตัวกู-ของกู) เมื่อนั้นความฉ้อแลและการละเมิดศีลธรรมย่อมเกิดขึ้น.

๔. บทสรุปและการเชื่อมโยง  

            จากการศึกษาอภิปรัชญาในปรัชญาพุทธภูมิผ่านพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย สามารถสรุปได้ว่า กฎหมายรัฐธรรมนูญมิใช่สิ่งที่มีอยู่ด้วยตัวมันเอง มาตั้งแต่ต้น   แต่เป็นสมมติสัจจะที่ถูกสร้างขึ้นจากมนุษย์(คณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ)  เพื่อสยบความทุกข์และความวุ่นวายทางโลก อย่างไรก็ตาม สมมติสัจจะที่ดีย่อมตั้งอยู่บนฐานของปรมัตถ์สัจจะ คือ ต้องเป็นกฎหมายที่สอดคล้องกับความจริงแท้ ไม่เบียดเบียน มีความยุติธรรม และเอื้อต่อการพัฒนาปัญญาของมนุษย์    หลักอปริหานิยธรรมของแคว้นวัชชีในพุทธกาล  จึงเป็นตัวอย่างอันล้ำค่าของการนำสมมติสัจจะ (ระบบรัฐสภา การประชุม กฎเกณฑ์การปกครอง ) เป็นเครื่องรองรับ  "ปรมัตถ์สัจจะ"  (ความสามัคคี เมตตาธรรม และการเคารพในธรรม) การเข้าใจอย่างถ่องแท้  จะช่วยให้นักนิติศาสตร์ และนักรัฐศาตร์ในปัจจุบัน   ไม่ติดกับอยู่เพียงแค่ตัวอักษร ของกฎหมายที่สมมติขึ้น  แต่สามารถเข้าถึง "จิตวิญญษณ"แห่งธรรม" เพื่อนำไปใช้ตรวจตรากฎหมายสูงสุดที่สร้างสันติภาพและความรู้สึกให้แก่พลเมืองได้อย่างยั่งยืน   

บรรณานุกรม

[1] พระพรหมคุณาภรณ์ (ปยุตฺ ปยุตโต). พจนานุกรมพุทธศาสตรฉบับประมวลธรรมจาก htt://www.84000.org/Tipitaka/dic/d_item.php?=289 เมื่อวันที่ ๑๘ พฤษภาคม ๒๕๖๑

[2]  http://www.royin.go.th/dictionary/กฎหมายรัฐธรรมนูญ