ปัญหาญาณวิทยา : ปาวาลเจดีย์ในพระไตรปิฎก

Epistemological problems:  The Pawala Stupa in Tripitaka

บทนำ

            โดยทั่วไปแล้ว   ชาวพุทธทั่วโลกเคยได้ยินมาว่า "ปาวาลเจดีย์" เป็นสถานที่พระพุทธเจ้าทรงตัดสินพระทัยปลงอายุสังขาร โดยพระองค์จะปรินิพพานใน ๓ เดือนข้างหน้าณ เมืองกุสินารา อาณาจักรมัลละ  ข้อมูลนี้มาจากคำเทศนาของพระภิกษุในนิกายเถรวาทและมหายานในวัดต่าง ๆ ทั่วโลก จากการศึกษาประวัติศาสตร์พุทธศาสนาในโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัย หรือจากการบรรยายธรรมของพระธรรมทูตแห่งราชอาณาจักรไทยแก่ผู้แสวงบุญ   ณ  สังเวชนียสถานทั้ง ๔  แห่งในสาธารณรัฐอินเดียและสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล เป็นต้น 

            เมื่อผู้แสวงบุญได้ยินข้อเท็จจริงเกี่ยวกับปาวาลเจดีย์นี้  พวกเขาก็เชื่อโดยปริยายว่าเป็นความจริง  และไม่สงสัยในความจริงนั้นอีกต่อไป   อย่างไรก็ตาม การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า พระองค์ทรงได้เปิดเผยความจริงของชีวิตมนุษย์นั้น  มนุษย์มีข้อจำกัดของอายตนะภายในในการรับรู้เหตุการณ์ต่าง ๆในชีวิตของตนเอง ผ่านคำสอนของพระองค์  พระองค์ทรงอธิบายสิ่งต่าง ๆ  ตัวอย่างเช่น  สภาวะนิพพานของพระอรหันต์    การจากไปของดวงวิญญาณมนุษย์หลังความตาย  ความสุขบนโลกสวรรค์ หรือดวงวิญญาณไปชดใช้กรรมในนรก  เป็นต้น  เว้นแต่ผู้นั้นจะปฏิบัติตามอริยมรรค  ๘  ประการเท่านั้น  ชีวิตมนุษย์ถึงจะบรรลุความจริงเหล่านี้ได้        พราหมณ์ในโลกเป็นนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญา มักแสดงความคิดเห็นในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ตามปฏิภาณของตนเองโดยอาศัยเหตุผลในการอธิบายความจริงและคาดคะเนความจริงจากสิ่งที่ได้ยินมานั้น ตัวอย่างเช่น นักตรรกศาสตร์และนักปรัชญา  ยินข้อเท็จจริงใด  ๆ ที่เล่าสืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคนตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน เกี่ยวกับความจริงของมนุษยชาติ     

             ตามหลักการทางญาณวิทยาเกี่ยวกับการกำเนิดของความรู้ของมนุษย์ หรือที่รู้จักในชื่อ ทฤษฎีความรู้ที่นักปรัชญาพัฒนาขึ้นผ่านวิธีการต่าง ๆ  ที่เรียกว่าทฤษฎี "ประสบการณ์นิยม" นักปรัชญาเชื่อว่า "ที่มาของความรู้ของมนุษย์ จิตใจของมนุษย์ต้องรับรู้สิ่งแวดล้อมรอบตัวผ่านประสาทสัมผัสและรวบรวมสิ่งแวดล้อมเป็นหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจของตนเอง จึงถือเป็นความรู้ที่แท้จริง  และสามารถอ้างอิงเป็นพยานหลักฐานเพื่อให้การยืนยันข้อเท็จจริงของคำตอบในเรื่องนั้นได้ หากบุคคลใดไม่มีความรู้จากประสบการณ์ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสและสั่งสมอารมณ์ความรู้อยู่ในจิตใจของตนเองแล้ว  ถือว่าบุคคลนั้นไม่มีความรู้แท้จริงในเรื่องนั้น แม้จะให้การยืนยันข้อเท็จจริงก็ตามก็ไม่อาจรับฟังเป็นพยานได้ดังนั้นนักปรัชญาและนักศาสนากล่าวอ้างข้อเท็จจริงในเรื่องใด  ก็ต้องหาพยานหลักฐานยืนยันความจริงในเรื่องนั้น เป็นต้น 

              ในโปรแกรมการเดินทางไปแสวงบุญที่อำเภอไวสาลี รัฐพิหาร สาธารณรัฐอินเดียนั้นในอำเภอมีพุทธสถานหลายแห่งที่ตั้งอยู่ในอำเภอนี้    แต่เป็นที่รู้จักของชาวพุทธทั่วโลกคือปาวาลเจดีย์เป็นอนุสรณ์ที่สร้างขึ้นมาบนสถานที่ปลงอายุสังขารของศากยมุนีพระพุทธเจ้าเพื่อใช้เป็นเจดีย์บรรจุพระบรมสาริกธาตุของพระพุทธเจ้าที่ได้รับส่วนแบ่งจากเมืองกุสินาราเพื่อให้ชาวเวสาลีแห่งแคว้นได้ฉลอง และกราบไหว้บูชาซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อ ๒๕๖๓ ปีผ่านมาแล้ว  มีปัญหาที่ผู้เขียนสงสัยว่าเราจะรู้ได้อย่างไรว่าสถานที่แห่งนี้เป็นปาวาลเจดีย์ มันค่อนข้างยากที่จะค้นหาความจริง         แม้ว่าธรรมชาติของดวงจิตมนุษย์จะเป็นผู้นึกคิด และมีข้อจำกัดในการรับรู้โดยเฉพาะความรู้ที่มีขอบเขตอยู่เหนือประสาทสัมผัสของมนุษย์ที่จะรับรู้ได้  แต่มนุษย์ก็ไม่เคยหยุดพัฒนาศักยภาพและทักษะในชีวิตของตน เพื่อให้บรรลุถึงความรู้แท้จริงที่ต้องการคำตอบ เป็นความรู้ที่ตรงเกณฑ์การตัดสินที่สมเหตุสมผลและปราศจากข้อสงสัยในตรรกะที่แท้จริง โดยการสร้างเครื่องมือที่เป็นนวัตกรรมใหม่เพื่อช่วยในการวิเคราะห์ข้อมูลที่แม่นยำยิ่งขึ้น

          การค้นหาที่ตั้งของปาวาลเจดีย์ (Pawal pagoda) นั้น     หากผู้เขียนต้องวิเคราะห์ข้อมูลจากแหล่งความรู้ในพระไตรปิฎกอย่างเดียว อาจเป็นไปได้ว่าเหตุผลของคำตอบไม่เพียงพอที่จะรับฟังเพราะน้ำหนักของเหตุผลรับฟังได้น้อย จึงยังมีข้อสงสัยเกี่ยวกับความจริงอยู่นอกจากนี้ ยังมีข้อมูลจากพยานเอกสารเช่น อรรถกถา ฎีกา คัมภีร์ หรือพระสูตรฉบับอื่น  ๆ รวมทั้งบันทึกของผู้แสวงบุญหลังสมัยพุทธกาล พยานวัตถุได้แก่โบราณต่างๆ และเสาหินอโศก และ สถูปต่าง ๆ  พยานเอกสารดิจิทัลที่แชร์ในอินเตอร์เน็ต เช่น แผนที่โลกกูเกิล  และแผนที่แคว้นโบราณในพระพุทธศาสนาก็ช่วยในการวิเคราะห์ข้อมูลได้เหตุผลของคำตอบอย่างชัดเจนได้ 

           ๑.สถูปพระบรมสาริกธาตุของพระพุทธเจ้า (Buddha's relic Stupa)  ตามทฤษฎีประจักษ์นิยมในญาณวิทยา   หรือทฤษฎีความรู้ของนักปรัชญามีแนวคิดว่า" ที่มาของความรู้ของมนุษย์คือการที่บุคคล รับรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่งผ่านประสาทสัมผัสของตนเองเท่านั้น และเมื่อนั่นจึงจะถือว่าเป็นความรู้ที่แท้จริง  จากทฤษฎีนี้ ผู้เขียนตีความว่า    ความรู้ที่ถือเป็นว่าความจริงมนุษย์รับรู้จากประสาทสัมผัสของมนุษย์เองเพียงอย่างเดียวเท่านั้น กล่าวคือในปี ๒๐๐๒ ผู้เขียนรับรู้ถึงความมีอยู่ของปาวาลเจดีย์ครั้งแรกผ่านประสาทสัมผัสของผู้เขียนครั้งแรก จากการศึกษาข้อมูลโดยอ่านโปรแกรมของการเดินทางมาแสวงบุญครั้งแรกในสังเวชนียสถานทั้ง ๔ โดยไม่ศึกษาจากตำราเล่มใดมาก่อน โดยคณะผู้แสวงบุญของเราเดินทางจากเมืองนาลันทามาสู่เมืองเวสารีแห่งนี้พระธรรมวิทยากรซึ่งเป็นนิสิตปริญญาเอกรุ่นพี่บอกว่าสถานที่แห่งนี้คือปาวาลเจดีย์สถานที่ปลงอายุสังขารของพระพุทธเจ้าที่กล่าวไว้ในพระไตรปิฎก เมื่อผู้เขียนและคณะผู้แสวงบุญชาวไทยพุทธเดินทางมาถึงไวสาลี ลงจากรถทัวร์ที่นำคณะผู้แสวงบุญเดินทางมาถึงสถานที่แห่งนี้แล้ว ซึ่งตั้งอยู่ไม่ไกลจากสระน้ำประจำเมืองเวสารีมากนัก เมื่อเดินผ่านประตูเข้ามาสู่พุทธสถานแห่งนี้ซึ่งตั้งอยู่ในสวนดอกไม้  มีหลังคาโดมสีเขียวครึ่งทรงกลมยกพื้นสูงคลุมสถานที่แห่งหนึ่งไว้ภายในโดมนั้นมีซากปรักหักพังของอนุสรณ์สถานที่สร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงเหตุการณ์ของการปลงอายุสังขารของพระพุทธเจ้าผ่านการขุดค้นมาหลายปีแล้ว 

        ผู้เขียนมองหาป้ายอนุสรณ์พุทธสถานที่บ่งระบุว่าสถานที่แห่งนี้เป็นปาวาลเจดีย์        (Pawala Pagoda) แต่ก็ไม่พบหลักฐานระบุไว้แต่อย่างใด แต่ทางกองโบราณคดีของรัฐพิหารเรียกสถานที่แห่งนี้ว่า สถูปบรรจุพระบรมสาริกธาตุของพระพุทธเจ้า (Buddha's relic stupa) ได้ส่วนแบ่งจากเมืองกุสินารา กาลเวลาผ่านไป ๒๕๐๐ กว่าปี กองโบราณคดีได้ขุดค้นพบพระบรมสาริกธาตุจากจากสถูปแห่งนี้ และนำไปเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติปัตนะตั้งแต่ปี ๒๕๐๒  จนถึงปัจจุบันนี้ลักษณะของปาวาลเจดีย์  มีลักษณะของสถูปทรงบาตรคว่ำลงอาจจะสร้างด้วยอิฐแบบโบราณ หรือสร้างด้วยอิฐมอญที่ใช้เป็นที่บรรจุพระบรมสาริกธาตุในยุคแรกนั้น  ส่วนช่องบรรจุน่าจะสร้างด้วยโลงทำจากก่ออิฐถือปูนเป็ช่องสี่เหลี่ยมผืนผ้า พระบรมสาริกธาตุบรรจุในผอบแล้วฝังไปสู่ใต้ดินประมาณ ๒ เมตร มีการขุดค้นในยุคสมัยพระเจ้าอโศกมหาราชแต่ไม่พบ ทำเป็นเจดีย์รูปทรงบาตรคว่ำทับครอบเจดีย์เก่าอีกครั้งหนึ่งทำให้ได้เค้าโครงของจากฐานเจดีย์ น่าจะสร้างในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราชเหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้นเพราะหลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพานได้ ๘ วันแล้ว พวกมัลละกษัตริย์ได้ประชุมเพลิงพระบรมศพของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว ในวันต่อมาได้มีการแบ่งพระบรมสารีริกธาตุแก่เจ้าเมืองต่าง ๆ จำนวน ๘ เมือง   กษัตริย์แห่งพระนครเวสาลีเป็นเมืองหนึ่งได้รับส่วนแบ่งพระบรมสาริกธาตุจากเมืองกุสินาราแคว้นมัลละและได้นำมาบรรจุไว้ในสถานที่แห่งนี้  เมื่อพยานหลักฐานยืนยันเพียงว่าเป็นสถานที่บรรจุพระบรมสาริกธาตุ แล้วเราจะรู้ได้ว่าอย่างไรว่าเป็นสถานที่แห่งนี้เป็นปาวาลเจดีย์   

     

                 ๒.ปาวาลเจดีย์ในพระไตรปิฎก       หลังจากศึกษาหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ          รับฟังข้อเท็จจริงในเบื้องต้นว่า ก่อนที่พระพุทธเจ้าศากยมุนีปรินิพพาน        พระองค์ทรงจำพรรษาในฤดูฝนที่ตำบลเวฬุวคาม  อาณาจักรวัชชี        หลักฐานนี้ได้รับการสนับสนุนจากเอกสารดิจิทัลพระไตรปิฎมหาจุฬา ฯ    เล่มที่ ๑๐ สุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒  ทีฆนิกาย    มหาวรรค ๓.มหาปรินิพพานสูตร หน้าที่ ๑๒๕ ข้อ ๑๖๓ ซึ่งกล่าวว่า ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามพอพระทัยที่อัมพปาลีวัน รับสั่งเรียกพระอานนท์มาตรัสว่า    "มาเถิดอานนท์เราจะไปยังเวฬุวคามกัน พระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว     พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงเวฬุวคาม        ประทับอยู่ในเวฬุวคามนั้นรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาเถิดภิกษุทั้งหลาย      พวกเธอพึงจำพรรษารอบกรุงเวสาลีตามที่ที่มีเพื่อนตามที่ที่คนเคยพบเห็นกัน    ส่วนเราจะจำพรรษาที่เวฬุวคามนี้"                                               

             จากการศึกษาข้อมูลจากเอกสารดิจิทัลของพระไตรปิฎกออนไลน์      ผู้เขียนอนุมานความรู้ได้ว่า ในช่วงจำพรรษาครั้งสุดท้ายพระพุทธเจ้า และพระภิกษุจำนวนมากได้จำพรรษาที่เมืองเวสาลี อาณาจักรวัชชี เนื่องจากไม่มีหลักฐานจากคัมภีร์อื่นใดมาโต้แย้งข้อเท็จจริงในพระไตรปิฎก ผู้เขียนจึงเชื่อว่าพระพุทธเจ้าทรงประทับอยู่ที่เมืองเวสาลีจริงในช่วงจำพรรษาสุดท้าย ความรู้นี้สอดคล้องกับมาตรฐานอย่างมีเหตุผลและไม่มีข้อสงสัยใด ๆ เกี่ยวกับความจริงตามที่ปรากฏในพระไตรปิฎกมหาจุฬา ฯ    

 ๓. สาเหตุที่พระพุทธเจ้าทรงตัดสินพระทัยปลงพระชนมายุสังขารในพรรษาสุดท้ายที่ ๔๕ นั้นเพราะทรงอาพาธอย่างรุนแรงจนเกือบจะปรินิพพาน  ดังปรากฎหลักฐานจากที่มาของความรู้ในพยานเอกสารดิจิทัล พระไตรปิฎกออนไลน์ฉบับมหาจุฬา ฯ เล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒ (ฉบับมหาจุฬา ฯ ) ทีฆนิกายมหาวรรค ๓. มหาปรินิพพานสูตร  ข้อ ๑๖๓  กล่าวว่า ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัยในอัมพปาลีวันแล้ว......พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จมาถึงเวฬุคามประทับในเวฬุคามนั้นรับสั่งเรียกพระภิกษุทั้งหลาย......... .....พวกเธอจงจำพรรษารอบกรุงเวสาลีส่วนเราจำพรรษานี้ที่เวฬุคามนี้ " และข้อ ๑๖๔.กล่าวว่า ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงจำพรรษา    ได้เกิดอาการประชวรอย่างรุนแรงมีทุกขเวทนาอย่างแสนสาหัสจวนเจียนจะปรินิพพาน        พระองค์ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นไม่พรั่น พรึ่ง ทรงพระดำริว่า "การที่เราไม่บอกผู้ปัฏฐาก     ไม่อำลาพระภิกษุสงฆ์ปรินิพพานนั้น ไม่เหมาะแก่เรา ทางที่ดี      เราควรใช้ความเพียรขับไล่อาพาธนี้ดำรงชีวิตสังขารอยู่ต่อไป ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค   ทรงใช้ความเพียรขับไล่อาการพระประชวรนั้น ทรงดำรงชีวิตสังขารอยู่ อาการประชวรจึงสงบ..   

เมื่อผู้เขียนข้อมูลจากที่มาของความรู้ในพยานเอกสารดิจิทัลตามพระไตรปิฎกออนไลน์นั้นรับฟังข้อเท็จจริงได้เป็นข้อยุติว่า      ในพรรษาสุดท้ายพระพุทธเจ้าทรงจำพรรษาที่เวฬุคาม   ทรงล้มป่วยลงอย่างรุนแรงเกือบปรินิพพานแต่พระทรงตั้งสติระลึกคุณของผู้อุปัฏฐากว่ายังทรงมิได้กล่าวลาเป็นสิ่งไม่อันควร ทรงเจริญอิทธิบาท ๔ ด้วยความเพียรอดทนขับไล่อาการประชวรนั้น เพื่อดำรงชีวิตต่อไป จนอาการประชวรสงบลง  เมื่อไม่มีพยานหลักฐานอื่นใดยกขึ้นมาโต้แย้งหักล้างข้อเท็จจริงรับฟังได้เป็นข้อยุติในพระไตรปิฎกให้เกิดความสงสัยในเหตุผลของคำตอบอีกต่อไป ผู้เขียนเห็นว่าพระพุทธองค์ทรงอาพาธอย่างรุนแรง และทรงเจริญอิทธิบาท ๔ เพื่อใช้ความเพียรขับไล่อาการประชวรจนสงบลง  ประเด็นที่ต้องพิจารณาต่อไปว่า  ในยุคสมัยปัจจุบันนั้นปาวาลเจดีย์ตั้งอยู่ที่ไหนเมื่อข้อมูลในพระไตรปิฎกยืนยันข้อเท็จจริงรับฟังได้เป็นข้อยุติว่าพระพุทธเจ้าทรงปลงอายุสังขาร ที่พระนครเวสารี เช่นนี้แล้ว     ดังปรากฎหลักฐานในพยานเอกสารจากพระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาฯเล่มที่ ๑๐   สุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒  ทีฆนิกายมหาวรรค หน้าที่ ๑๒๕ ข้อ ๑๖๖ ครั้นในเวลาเช้าพระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเสด็จไปยังกรุงเวสารีเพื่อบิณฑบาต เมื่อเสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังเสวยพระกระยาหารเสร็จแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า "อานนท์เธอจงถือผ้านิสิทนะ(ผ้ารองนั่ง) เราจะเข้าไปพักกลางวันที่ปาวาลเจดีย์" ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ถือผ้านิสิทนะตามเสด็จพระผู้มีพระภาคไปทางเบื้องพระปฤษฎางค์ ครั้นพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ายังปาลวาลย์เจดีย์ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ท่านพระอานนท์ปูลาดถวาย ท่านพระอานนท์ถวายอภิวาท พระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร"

          เมื่อผู้เขียนศึกษาข้อมูลจากที่มาของความรู้ในพยานเอกสารดิจิทัลพระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาฯนั้น ข้อเท็จริงรับฟังได้เป็นข้อยุติว่า ในยามเช้านั้นพระพุทธเจ้าได้เสด็จไปบิณฑบาตที่เมืองเวสารีก่อนแล้วเสด็จไปเสวยพระกระยาหาร และทรงพักกลางวันที่ปาวาลเจดีย์  ผู้เขียนเห็นว่าสถานที่ปลงอายุสังขารนั้นตั้งอยู่ในพระนครเวสาลี ปัจจุบันกลายเป็นอำเภอเวสาลี  รัฐพิหาร เพราะแคว้นเวสาลีได้มอบอำนาจอธิปไตยให้แก่สาธารณรัฐอินเดียไปแล้วเมื่อ ๖๐ ปีที่แล้ว นักวิชาการทางพระพุทธศาสนาและนักโบราณคดีแห่งรัฐพิหารหลายท่าน   ได้วิเคราะห์พยานหลักฐานจากกองดิน  และมีการขุดค้นพบพระบรมสาริกธาตุได้ถูกบรรจุในสถูปดินแห่งนี้เชื่อว่าสถานที่แห่งนี้ที่เป็นเนินดินแห่งนี้นั้นคือปาวาลเจดีย์ เป็นสถานที่ปลงอายุสังขารของพระพุทธเจ้าจริงเพราะไม่วิธีอื่นใดจะรักษาปาวาลเจดีย์ดีไว้ได้   นอกจากสร้างอนุสรณ์สถานขึ้นมาเพื่อรักษาปาวาลเจดีย์ไว้