บทนำสู่เรื่องเหตุผลคือเครื่องมือของนักปรัชญาในปรัชญาพุทธภูมิ:

"บทนำสู่เรื่อง"เหตุผลคือเครื่องมือของนักปรัชญา" ในปรัชญาพุทธภูมิ

Intruduction to  the Reason  is a   Tool of the philosopher ?

คำสำคัญ   เหตุผล  (Reason)    เครื่องมือ (Tool)   นักปรัชญา (Philosopher)  ปรัชญาพุทธภูมิ  (BuddhaBhumi Philosophy)

ผู้แต่ง : พระครูวิสุทธิมงคลบัณฑิต,ผศ. ดร.   

สังกัด : อาจารย์ประจำหลักสูตรพุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาปรัชญามหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย สาขาปรัชญา

บทคัดย่อ (Abstract)

        บทความฉบับนี้มุ่งสำรวจและวิเคราะห์บทบาทของ "เหตุผล" ภายใต้กรอบขอบเขตองค์ความรู้ของปรัชญาพุทธภูมิ          โดยชี้ให้เห็นว่า เหตุผลมิได้เป็นเพียงแค่เครื่องมือทางตรรรกศาสตร์        หรือวาทศิลป์สำหรับการเอาชนะกันในการโต้วาที   หากแต่เป็นเครื่องมืออันทรงพลังในการกะเทาะเปลือกความจริง          เพื่อนำพาจิตวิญญาณของมนุษย์ให้ข้ามพ้นอวิชชา (ความไม่รู้)ไปสู่ปัญญาญาณอันรู้แจ้ง      

บทความได้อภิปรายถึงกระบวนการคิดวิเคราะห์ผ่านหลักขันธ์ ๕   การตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking)       เพื่อทำลายความเชื่อที่ปราศจากหลักฐาน             ตลอดจนทำความเข้าใจกฎธรรมชาติอย่าง "อิทัปจจยตา" และ "กฎแห่งกรรม" ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่า การใช้เหตุผลอย่างมีระบบตามหลักพุทธธรรม คือสะพานเชื่อมสำคัญที่นำพามนุษย์จากความมืดบอดไปสู่ความจริงแห่งชีวิตอย่างสมบูรณ์

แรงบันดาลใจในการเขียน

                ในยุคปัจจุบันที่สังคมเต็มไปด้วยข้อมูลข่าวสาร ความเชื่อที่งมงาย และกรอบคิดที่ถูกครอบงำด้วยคติ ผู้เขียนมีความมุ่งมั่นที่จะศึกษา และสะท้อนมุมมองทางปรัชญาที่ลึกซึ้งของพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะในมิติของปรัชญาพุทธภูมิ     แรงบรรดาลใจหลักมาจากการเล็งเห็นว่า     เจ้าชายสิทธัตถะทรงเป็นต้นแบบของนักปรัชญาผู้ทรงใช้  "เหตุผลและการคิดเชิงวิพากษ์"   ในการท้าทายโครงสร้างทางสังคมที่ไม่เป็นธรรม(เช่นระบบวรรณะ) และสลายความเชื่อเรื่องราวเทวลิขิต

บทความนี้จึงถูกรังสรรค์ขึ้น เพื่อให้ผู้อ่านได้ตระหนักถึงคุณค่าของการใช้เหตุผลควบคู่กับการพัฒนาจิตใจ เพื่อก้าวข้ามมายาคติและเข้าถึงสัจธรรมของชีวิตอย่างแท้จริง

๑.บทนำ  

              ในขอบข่ายของปรัชญา  โดยเฉพาะ "ปรัชญาพุทธภูมิ "(Buddhabhumi Philosophy) นั้น "เหตุผล"  มิได้ทำหน้าที่เป็นเพียงเครื่องอธิบายความคิดของมนุษย์ท่านั้นหรือกฎเกณฑ์ทางตรรกศาสตร์ที่ใช้โต้แย้งเพื่อเอาชนะกันด้วยวาทกรรม  หากแต่เป็น "เครื่องมือสำคัญในการกะเทาะเปลือกความจริง" เพื่อนำพาจิตข้ามวิญญาณของมนุษย์ให้ข้ามพ้นความไม่รู้ (อวิชชา) ไปสู่ความรู้แจ้งที่แท้จริง (ปัญญา)  

หากพิจารณาหลักพุทธธรรม  ธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ คือ การรวมตัวของรูป(ร่างกาย) และนาม(จิตใจ) ซึ่งจิตต้องอาศัยอายตนะภายในร่างกายเป็นสะพานเชื่อม  เพื่อรับรู้ปรากฏการณ์ต่าง ๆ บนโลก แล้วจึงบันทึกสิ่งเหล่านั้นไว้เป็นหลักฐานทางอารมณ์          และประสบการณ์  อย่างไรก็ตาม ปุถุชนทั่วไปมักมีข้อจำกัดในการรับรู้และมักตกอยู่ภายใต้อคติอันเกิดจากความไม่รู้ ความกลัว ความรัก   หรือความเกลียดชัง  ส่งผลให้วิถีชีวิตถูกครอบงำด้วยความมืดมิด ไม่สามารถอธิบายความจริงแท้ของโลกได้อย่างเป็นระบบ 

นักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาในยุคก่อนพุทธกาลจึงมักติดหล่มกับการคาดคะเนการแสดงปฏิภาณไหวพริบส่วนตน  หรือการตีความตามอารมณ์ ซึ่งให้ผลลัพธ์ที่คลุมเครือและแปรเปลี่ยนไปตามบริบท ด้วยเหตุนี้ วิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงไม่อาจยอมรับได้ว่าเหตุผลที่เลือนลอยเหล่านั้นเป็นพยานยืนยันความจริงสูงสุดได้ ในการแสวงสัจธรรมของพระโพธิสัตว์ การใช้เหตุผลจึงถูกยกระดับขึ้นเป็นเครื่องมือวิพากษ์ (Critical Thinking) เพื่อทำลายความเชื่อที่ปราศจากพยานหลักฐานยืนยันความจริง  

ดังจะเห็นได้จากกระบวนการสืบค้นความจริง  เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงเผชิญกับปัญหาระบบวรรณะอันโหดร้าย  ซึ่งกลุ่มผู้นำทางศาสนาพยายามสร้างความชอบธรรมผ่านทฤษฎีเทวลิขิต (เชื่อว่าพระพรหมสร้างมนุษย์และแบ่งวรรณะ)   พระองค์ทรงตั้งคำถามเชิงลึกซักไซจนพบความไม่มีอยู่จริงของข้ออ้างเหล่านั้น ทรงใช้เหตุผลเชิงประจักษ์ควบคู่กับ "จินตนาภาพเชิงปัญญา"  มองเห็นสังคมที่มีความเท่าเทียม ทรงกล้าที่จะฉีกกรอบกฎหมายวรรณะและคตินิยมเดิม      เพื่อแสวงหาหนทางปฏิรูปวิถีชีวิตมนุษย์อย่างแท้จริง       จนนำไปสู่การค้นพบธรรมชาติที่ยิ่งใหญ่ "อิทัปปัจจยตา" และ "อริยมรรคมีองค์ ๘" ในที่สุด 

๒.เหตุผลคืออะไร ?

คำว่า"เหตุผล" ตามพจนานุกรม Oxford Languages หมายถึง สาเหตุ คำอธิบาย หรือ ข้ออ้างสนับสนุนการกระทำ หรือเหตุการณ์ต่าง ๆ  ขณะที่พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ให้ความหมายว่า เหตุ, เหตุปัจจัยและผล โดย "เหตุ" คือสิ่งที่ก่อให้เกิดผล ส่วนผลคือสิ่งที่เกิดมาจากเหตุ   

ทว่า เมื่อพิจารณาในเชิงปรัชญา  มนุษย์รับรู้สิ่งต่าง ๆ ผ่านอายตนะภายใน ไม่ว่าจะเป็นปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ (อาทิ กลางวัน - กลางคืน,  ฤดูกาลทั้ง ๔ )   หรือสัจธรรมของชีวิต  ( การเกิด  การแก่ชรา ความเจ็บป่วยและความตาย)  สิ่งเหล่านี้ล้วนเกิดขึ้น   ดำรงอยู่ชั่วคราวแล้วดับสูญไปโดยมีเหตุปัจจัยรองรับอยู่เสมอ ไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นโดยบังเอิญ เมื่อมนุษย์รับรู้และสั่งสมข้อมูลเหล่านี้ไว้เป็นหลักฐานทางอารมณ์และประสบการณ์" จึงนำข้อมูลดังกล่าวมาวิเคราะห์ผ่านกระบวนการอนุมานความรู้ พร้อมทั้งคาดคะเนความจริงโดยใช้เหตุผล  เป็นเครื่องมือในการอธิบายปรากฏการณ์รอบตัวอย่างมีตรรกะ  

ตัวอย่างเชิงประจักษ์

        ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ :  การเกิดฤดูกาลบนโลกมนุษย์นั้น เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างโลกและดวงอาทิตย์ ซึ่งเป็นสสารที่มีพลังงานและแรงโน้มถ่วง เนื่องจากดวงอาทิตย์มีมวลมากกว่าจึงดึงดูดโลกให้โคจรรอบดวงอาทิตย์เป็นวงรี  ส่งผลให้ระยะห่างและมุมรับแสงแดดเปลี่ยนแปลงไป   เกิดเป็นความแตกต่างของอุณหภูมิและกลายเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดฤดูกาลต่าง ๆ  ขณะเดียวกัน  แรงหมุนรอบตัวเองของโลกก็ทำให้เกิดกลางวันและกลางคืนสลับกันไปในแต่ละวัน 

        กรณีศึกษาเจ้าชายสิทธัตถะกับวิกฤตทางสังคม เมื่อ ๒,๕๐๐ ปีก่อนสังคมอนุทวีปอินเดียถูกครอบงำด้วยอคติและความไม่รู้ (อวิชชา)  มนุษยชาติทุกคนตกอยู่ใต้ความเชื่อเรื่อง "เทวลิขิต" ว่าพระพรหมสร้างมนุษย์ และกำหนดระบบวรรณะขึ้นมา 

เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทอดพระเนตรเห็นกลุ่มคนจัณฑาล ต้องใช้ชีวิตอย่างยากลำบาก ในวัยชรา เจ็บป่วย และนอนตายข้างถนน  เพราะถูกสังคมลงโทษตามกฎหมายวรรณะ (พรหมทัณฑ์)  แต่พระองค์ทรงไม่เชื่อคำอธิบายงมงายเหล่านั้นทันที แต่พระองค์ทรงตั้งคำถาม ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐาน จนทรงพบความจริงว่าปัญหาดังกล่าวไม่ได้เกิดจากการลงโทษของเทพเจ้า แต่เป็นโครงสร้างทางสังคมที่มนุษย์สร้างขึ้นเอง ซึ่งนำไปสู่การละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างรุนแรง

การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า จึงเป็นการปลดปล่อยมนุษยชาติจากความมืดมนของความเชื่อดั้งเดิม ด้วยการชี้ให้เห็นว่าทุกสิ่งดำเนินไปตามกฎธรรมชาติ และ "อิทัปปัจจยา" (ความเป็นเหตุเป็นผลซึ่งกันและกัน) หาใช่ผลพวงจากอำนาจเร้นลับใด ๆ ไม่ 

๓. เหตุผลในฐานะเครื่องมือทางปรัชญา 

          

  ๓.๑เครื่องมือทำลาย"ความเชื่อที่ไร้รากฐาน"(CriticalThinking) ในยุคพุทธกาล  สังคมอินเดียถูกครอบงำด้วยแนวคิดสุดโด่ง ๒ สายหลัก คือ ปุพเพกตเหตุวาท (ความเชื่อที่ว่าทุกอย่างถูกกำหนดไว้แล้วด้วยกรรมเก่า หรือ พรหมลิขิตที่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้) และ อเหตุวาท (ความเชื่อที่ว่าทุกอย่างเกิดขึ้นลอย ๆ โดยปราศจากเหตุปัจจัย) นักปรัชญาพุทธภูมิได้ใช้ "เหตุผล" เป็นเครื่องมือทรงพลังในการวิพากษ์ เพื่อสลายความเชื่อเหล่านี้ผ่าน  ๒ หลักการสำคัญ :   

• การไม่จำนนต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ความเชิงเหตุผลช่วยปลดปล่อยมนุษย์จากการอ้อนวอน ร้องขอต่อพระพรหม เทพเจ้า หรือสิ่งเร้นลับ แล้วหันมาทำความเข้าใจปรากฏการณ์ต่าง ๆ  ตามกฎธรรมชาติที่เป็นความจริง 
• หลักกาลามสูตร ตัวอย่างอันเด่นชัดของการใช้เหตุผลเชิงวิพากษ์ พระพุทธเจ้าทรงสอนมิให้เชื่อตาม ๆ  กันมาเพียงเพราะฟังตามสืบต่อกันมา ทำตามจารีตประเพณี  หรือเพราะผู้พูดเป็นครูบาอาจารย์  และการพิสูจน์ประจักษ์แจ้งด้วยปัญญาภายในจิตใจตนเองเป็นเครื่องตัดสิน

 โครงสร้างชีวิตและข้อจกัดของการรับรู้  

ตามหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า    โครงสร้างชีวิตของมนุษย์ประกอบด้วย "รูป" (ร่างกาย) และ "นาม" (จิตใจ)  ซึ่งต้องพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันอย่างแยกไม่ออก   เริ่มตั้งแต่จิตวิญญาณที่เข้ามาปฏิสนธิขึ้นในครรภ์มารดา   พัฒนาเติบโตเป็นทารก และดำรงชีวิตอยู่ภายใต้ความสัมพันธ์อันแนบแน่นระหว่างกายกับใจ

จิตใจทำหน้าที่ใช้อายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) เป็นสะพานรับรู้ปรากฏการณ์ต่าง ๆ  รอบตัว               แล้วบันทึกสิ่งเหล่านั้นไว้เป็น "ประสบการณ์และหลักฐานทางอารมณ์"        มนุษย์มักใช้ประสบการณ์เหล่านั้นเป็นฐานคิด   เพื่อวิเคราะห์และหาเหตุผลตามปฏิภาณไหวพริบของตน

อย่างไรก็ตาม    เนื่องจากปุถุชนมีข้อจำกัดทางอายตนะภายในและถูกครอบงำด้วยอคติจากความไม่รู้(อวิชชา)    ชีวิตจึงตกอยู่ในความมืดมิด ขาดความสามารถในการอธิบายความจริงอย่างแท้จริง         หลายครั้งนักตรรกศาสตร์     หรือนักปรัชญาจึงมักใช้เหตุผลคาดเดาตามอารมณ์  คลาดเคลื่อน     เหตุผลมักผิดถูกสลับกันไป        เมื่อเหตุผลเบื้องหลังยังคงคลุมเครือและไม่สอดคล้องกับความจริง   วิญญูชนจึงไม่สามารถยอมรับคำอธิบายเหล่านั้น เป็นบทสรุปสูงสุดได้ 

เปรียบเทียบการแสวงหาความรู้เกี่ยวกับวิทยาศาสตร์ทางโลกกับสัจธรรมทางปรัชญาพุทธภูมิ

              มุมมองทางวิทยาศาสตร์ เปรียบได้กับนักปรัชญาพยายามอธิบายว่า เหตุใดโลกจึงโคจรรอบดวงอาทิตย์      ผ่านการเก็บข้อมูลทางประสาทสัมผัสแล้วอนุมานด้วยหลักฟิสิกส์ เช่นการให้เหตุผลเรื่องมวล แรงโน้มถ่วงและแรงเหลี่ยงเนื่องจากดวงอาทิตย์มีมวลมากกว่า จึงดึงดูดโลกให้โคจรเป็นวงรี  ส่งผลให้เกิดมุมรับแสงแดดและฤดูลต่าง ๆ สลับกันไป 

             มุมมองปรัชญาพุทธภูมิ ในขณะที่พระโพธิสัตว์สิทธัตถะทรงแสวงหาสัจธรรมจนค้นพบ "อริยมรรคมีองค์ ๘"   อันเป็นหนทางสู่การหลุดพ้น พระองค์ทรงประจักษ์ว่า ชีวิตคือการพึ่งพาระหว่างรูปและนาม  หากขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่งไป เช่น วิญญาณไม่สามารถปฏิสนธิได้หรือร่างกาย ชีวิตมนุษย์ไม่อำนวยให้ดำรงอยู่ได้   ในทางกลับกัน  เหตุผลเป็นเพียงแนวคิดเชิงนามธรรม  ที่นักปรัชญาคิดสมมติขึ้นเพื่อใช้เป็นเครื่องมืออธิบายที่มาของสิ่งต่าง  ๆ "  

     ๓.๒ เครื่องมืออธิบาย"กฎธรรมชาติ"(The Logic of Idappaccayata) เดิมที่ลัทธิพราหมณ์สั่งสอนให้ผู้คนเชื่อว่าพระพรหมสร้างมนุษย์และระบบวรรณะ เพื่อให้ทุกคนรับใช้หน้าที่ตามกำเนิด โดยอ้างว่าปุโรหิตในยุคก่อนเคยได้พบเห็นพระพรหม แต่เจ้าชายสิทธัตถะทรงตั้งข้อสงสัยว่าหากพระพรหมสร้ามนุษย์จริง เหตุใดจึงไม่สร้างให้ทุกคนเป็นอมตะ เหตุใดจึงยังต้องแก่ เจ็บ ตายเหมือนกันหมด ?เมื่อทรงเผชิญกับภาพจัณฑาล ผู้ชรา ผู้เจ็บป่วยและนอนตายอยู่ข้างถนนอย่างน่าอนาถ    พระองค์ไม่ได้ยอมรับคำอธิบายทางศาสนาเดิมว่า "เป็นเพราะพรหมลงโทษ"  

พระพุทธองค์ทรงใช้เหตุผลสืบค้นจนพบว่า ปัญหาความทุกข์ในสังคมไม่ได้เกิดจากเทวลิขิต แต่เกิดจาก"โครงสร้างสังคมที่มนุษย์สร้างขึ้นเอง"      (เช่นการบัญญัติกฎหมายวรรณะอันไม่ชอบธรรม) ซึ่งละเมิดสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานการตัดขาดผู้คนออกจากสังคม และปฏิเสธสิทธิในการมีความรักและการดำรงชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี    จนนำไปสู่การค้นพบกฎธรรมชาติที่เรียก"อิทัปปัจจยตา" และ "กฎแห่งกรรม"  ซึ่งอธิบายว่าทุกสิ่งเกิดขึ้นจากเหตุและปัจจัยเช่นเมื่อสิ่งนี้มีสิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้ดับ  สิ่งนี้จึงดับการกระทำโดยเจตนาของมนุษย์เองต่างหากที่เป็นตัวกำหนดวิถีชีวิตและผลลัพธ์ หาใช่การลงโทษหรือพรจากเทพเจ้าองค์ใด 

๔.เหตุผลและการตั้งคำถาม

              ตามหลักญารวิทยา (Epistemology) ในปรัชญาพุทธภูมิ เมื่อมนุษย์ได้รับข้อมูลผ่านประสาทสัมผัส    ไม่ควรด่วนเชื่อทันที    แต่ควรตั้งข้อสงสัยไว้ก่อน  (Skeptical  Inquiry)      เพื่อนำข้อมูลนั้นไปตรวจสอบ รวบรวมพยานหลักฐานทั้งพยานเอกสาร    พยานวัตถุและพยานบุคคล  แล้วจึงนำมาวิเคราะห์ฺหาความสมเหตุสมผลอย่างเป็นระบบ

ตัวอย่างในทางโลก : 

เหตุการณ์อาชญากรรม  หากเกิดเหตุการณ์มือปืนกราดยิงในสนามบิน  ผู้คนที่อยู่ในเหตุการณ์ ย่อมมีความเคลือบแคลงสงสัยในแรงจูงใดของผู้ก่อเหตุ   เจ้าหน้าที่ตำรวจจึงต้องเข้ามารวบรวมหลักฐานในที่เกิดเหตุ สอบปากคำพยาน    และใช้วิทยาการนิติวิทยาศาสตร์   เพื่อวิเคราะห์หาสาเหตุและแรงจูงใจที่แท้จริงอย่างเป็นระบบแทนที่จะด่วนสรุปจากกระแสข่าวลอย ๆ   

เหตุการณ์ข้อมูลข่าวสารในชีวิตประจำวัน :  เมื่อผู้บริโภคได้รับข่าวสารเรื่องผลิตภัณฑ์สุขภาพที่อ้างว่ารักษาโรคหายได้ทันที่    ตามสื่อสังคม ออนไลน หากปราศจากการตั้งคำถาม        และตรวจสอบหลักฐานเชิงประจักษ์ย่อมตกเป็นเหยือ่ของข้อมูลเท็จ         การใช้เหตุผลตามหลักปรัชญาพุทธภูมิ    จึงต้องอาศัยการตรวจสอบแหล่งที่มาและผลลัพธ์ที่พิสูจน์ได้จริง    

ตัวอย่างในทางธรรม      

กรณีเจ้าชายสิทธัตถะ      เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงตั้งคำถามต่อปัญหาความทุกข์  ความแก่        ความเจ็บและความตายต่อเหล่านักบวชและปุโรหิต  ในยุคพุทธกาลแต่ไม่มีผู้ใดให้คำตอบที่กระจางชัดได้ พระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยออกผนวช  เพื่อแสวงหาความจริงด้วยกระบวนการปฏิบัติ   (ทดลอง) และตั้งคำถามเชิงลึกด้วยพระองค์เอง จนทรงค้นพบคำตอบที่ปราศจากข้อสงสัยคือ "อริยสัจ๔"       และกฎธรรมชาติ อิทัปปัจจยตา

กรณีการแสวงหาธรรมด้วยกาลามสูตร พระพุทธเจ้าทรงสอนมิให้เชื่อตามตำรา   หรือตามคำบอกเล่าของครูบาอาจารย์  แต่ทรงสนับสนุนให้ใช้กระบวนการคิดวิเคราะห์ ทดลองปฏิบัติและประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง จนเกิดปัญญาญาณที่มั่นคง ไม่หวั่นไหวต่อกระแสโลก 

๕.เหตุผลและการวิเคราะห์

หากพิจารณาผ่านโครงสร้างชีวิต "ขันธ์๕ "  (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ)       ตามหลักพุทธธรรม กระบวนการทำงานของจิตในการใช้เหตุผลวิเคราะห์ความจริง สามารถอธิบายได้ดังนี้

  

           ๑."รูป"   หมายถึง       ร่างกายอันเป็นที่อยู่ของจิตและอายตนะภายใน(ตา หู จมูก ลิ้น กาย จิต)   อันเป็นฐานรับรู้ปรากฏการณ์ เมื่อชีวิตสิ้นสุดลง    จิตจะปล่อยร่างกายกลับสู่ธรรมชาติ ในขณะที่ดวงวิญญาณจะไปเกิดใหม่ในภพภูมิอื่น 

  

            ๒.เวทนา (feeling) หมายถึงความรู้สึกที่เกิดขึ้นหลังจากเสพเสวยอารมณ์ (สุข ทุกข์ หรือเฉย ๆ)  ที่เกิดขึ้นเมื่อสัมผัสสิ่งต่าง ๆ  เป็นที่น่าพอใจ ความสุขก็เกิดขึ้น หากสัมผัสไม่น่าพอใจ   ความทุกข์ก็เกิดขึ้น   เป็นสภาวะของจิตใจมนุษย์ที่สื่อสารความปรารถนาไปยังผู้อื่น แสดงสิทธิและหน้าที่ เป็นต้น 

                ๓.สัญญา (perception) เป็นสภาวะของจิตใจที่เกิดขึ้นหลังจากสัมผัสกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง            ทำให้สามารถจดจำข้อเท็จจริงเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในชีวิต      และรวบรวมหลักฐานทางอารมณ์จากประสบการณ์ชีวิตผ่านอายตนะภายใน   เก็บอารมณ์ของการกระทำต่าง ๆ  ไว้ในจิตใจของนั้น      มนุษย์สามารถดึงข้อมูลจากเหตุการณ์เหล่านี้ มาใช้ในการแก้ปัญหาต่าง ๆ ได้  เป็นต้น

              

             ๔.สังขาร  คือ การกระทำของจิต (ปรุงแต่ง) ที่เกิดขึ้น      เมื่อหลักฐานทางอารมณ์สั่งสมอยู่ในจิต          จิตจะวิเคราะห์หลักฐานทางอารมณ์นี้โดยการอนุมานความรู้หรือคาดคะเนความจริงเพื่อพิสูจน์ความจริงของเรื่องนั้น     โดยใช้เหตุผล ซึ่งเป็นเครื่องมือที่นักปรัชญาในการอธิบายข้อเท็จจริงของคำตอบของเรื่องนั้น 

 

             ๕.วิญญาณคือการรับรู้ของจิตที่เกิดขึ้นเมื่อตา จมูก ลิ้น หู กายและจิตสัมผัสกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง  หรือรับรู้ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับเรื่องราวต่าง ๆ  และเก็บหลักฐานทางอารมณ์ไว้ในจิต           อีกความหมายหนึ่ง คือ วิญญาณที่ออกจากร่างหลังความตายแล้ว วิญญาณจะเกิดใหม่ในภพภูมิอื่น   เป็นต้น  

             

          การคิดหาเหตุผลของคำตอบผ่านกระบวนการเหล่านี้ ช่วยให้มนุษย์สามารถแยกแยะความจริงออกจากมายาคติ และเข้าถึงความรู้ผ่านเกณฑ์การตัดสินว่าสมเหตุสมผล ปราศจากอคติทางใจ 

ตามคำสอนของพระพุทธเจ้าเรื่อง "ขันธ์ทั้งห้า"  ดังกล่าวมาข้างต้น เราสามารถอนุมานอย่างมีเหตุผลว่าชีวิตมนุษย์เกิดขึ้นจากปัจจัยทางร่างกายและจิตใจ  โดยจิตวิญญาณปฏิสนธิในครรภ์มารดา พัฒนาเป็นทารกในครรภ์มารดาแล้วคลอดออกมา ดำรงชีวิตอยู่ช่วงระยะเวลาหนึ่งแล้วก็ตายไป  ในช่วงมีชีวิตอยู่ ชีวิตเป็นปัจจัยที่ก่อให้เกิดการรับรู้ (ประสบการณ์ทางอายตนะภายใน) เกี่ยวข้องกับการรับข้อความและเรื่องราวต่าง ๆ ซึ่งจะถูกเก็บเป็นหลักฐานทางอารมณ์ไว้ในจิตใจ  จากนั้นจิตใจจะวิเคราะห์หลักฐานทางอารมณ์นี้     โดยอนุมานความรู้  เพื่อพิสูจน์ความจริงโดยใช้เหตุผล เพื่ออธิบายความจริงของเรื่องนั้น เช่น เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงสอบถามนักบวช ผู้ให้คำปรึกษาของวรรณะกษัตริย์    เกี่ยวข้องกับประวัติของพระพรหมและพระอิศวร แต่ไม่มีปุโรหิตคนใดสามารถตอบคำถามของพระองค์ได้    

               เมื่อพระพุทธศาสนาปฏิเสขการมีอยู่ของเทพเจ้า เมื่อพระโพธิสัตว์สิทธัตถะตรัสรู้ถึงกฏธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ที่เรียกว่า "กฎแห่งกรรม" กฎนี้ควบคุมการกระทำโดยเจตนาของมนุษย์    เมื่อเราทำสิ่งใด สิ่งหนึ่ง สิ่งนั้นจะกลายเป็นอารมณ์ที่สั่งสมอยู่ในจิตใจ แม้ว่ามนุษย์จะมีศักยภาพในการคิดและใช้เหตุผล เพื่ออธิบายความจริงของคำตอบจากปัญหาในเรื่องนั้น  ๆ     แต่การใช้เหตุผลของแต่ละคนก็แตกต่างกัน บางคนคิดมากจนไม่สามารถตัดสินได้ว่าอะไรจริงหรือเท็จ เพราะทุกสิ่งทุกอย่างมีเหตุผล    ในขณะที่บางคนยอมรับสิ่งต่าง ๆ  โดยไม่มีเหตุผลเพราะเชื่อว่าเป็นจริงโดยไม่สงสัยอะไร  จนกว่าพวกเขาจะตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน  แล้ววิเคราะห์หลักฐานโดยอนุมานความรู้ เพื่อพิสูจน์ความจริงโดยใช้เหตุผลอธิบายความจริงในการตอบคำถามของเรื่องนั้น เมื่อเราตัดสินใจยอมรับข้อเท็จจริงของการกระทำนั้นแล้วไม่ว่าจะเป็นจริงหรือเท็จ ก็ไม่มีเหตุผลใดที่จะต้องสงสัยอีกต่อไป  

               ในขณะที่มนุษย์เป็นเจ้าของความรู้ในหลายสาขาวิชา เช่น  พระพุทธเจ้า  ผู้ก่อตั้งพระพุทธศาสนา ผู้ทรงสอนทั้งเทวดาและมนุษย์         ทรงอธิบายถึงกฎธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ รวมถึงวัฏจักรที่อยู่ภายใต้กฎแห่งกรรมเช่นกัน เมื่อพระองค์ทรงพัฒนาศักยภาพในชีวิตจนถึงขั้นมีปัญญาญาณที่เหนือมนุษย์  พระองค์ทรงสามารถมองเห็นวิญญาณของมนุษย์ออกจากร่างไปพร้อมกับอารมณ์กรรมที่ติดตามไปสู่สวรรค์หรือนรก เป็นต้น นักปรัชญามีความรู้ในด้านปรัชญา  พวกเขาสนใจศึกษาปัญหาของความเป็นจริงของมนุษย์ โลก จักรวาลและเทพเจ้า เช่น เพลโต้ อริสโตเติล  เป็นต้น 

           แหล่งที่มาของความรู้ของมนุษย์   มาจากประสบการณ์ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสของตนเอง ที่เรียกว่า "ทฤษฎีความรู้เชิงประจักษ์" กล่าวอีกนัยหนึ่ง ธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ใช้อาตนะภายในเชื่อมโยงกับสิ่งต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น     เมื่อนักปรัชญารับรู้สิ่งใดแล้ว   พวกเขามักจะรวบรวมหลักฐานเป็นข้อมูลทางอารมณ์ในจิตใจของ เมื่อพวกเขาวิเคราะห์ข้อมูลทางอารมณ์เหล่านี้   เรื่องราวเกี่ยวกับที่มาของสิ่งนั้นก็จะปรากฏขึ้นในจิตใจของพวกเขา  แล้วพวกเขาก็ใช้เหตุผลเป็นเครื่องมือทางปรัชญาในการอธิบายความจริงที่ได้จากการวิเคราะห์ข้อมูลทางนั้น อย่างไรก็ตาม ยังไม่ชัดเจนว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไร ?   เพราะหลักฐานไม่เพียง  สิ่งนี้ย่อมนำไปสู่ความสงสัยเกี่ยวกับความจริงของมนุษยชาติ  โลก จักรวาล และปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ เป็นต้น    หากเกิดความสงสัย พวกเขาก็จะแสวงหาหลักฐานเพิ่มเติม  ซึ่งก็คือข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องนั้น เพื่อวิเคราะห์โดยการอนุมานความรู้เพื่อหาคำอธิบายที่สมเหตุสมผลสำหรับคำตอบ 

                  ตามหลักปรัชญาและพระพุทธศาสนานั้น       พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า         เมื่อเราได้ยินข้อเท็จจริงเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่งจากผู้อื่น  เราไม่ควรเชื่อว่าเป็นความจริงในทันที     ควรตั้งข้อสงสัยไว้ก่อนจนกว่าข้อเท็จจริงเรื่องนั้น          เราจะได้รับการตรวจสอบและรวบรวมหลักฐานเพิ่มเติมเพื่อประกอบการพิจารณา     เมื่อรวบรวมหลักฐานได้เพียงพอแล้ว  ก็จะนำมาใช้ในการวิเคราะห์  โดยการอนุมานความรู้เพื่อพิสูจน์ความจริงของเรื่องนั้น      โดยใช้เหตุผลอธิบายความจริงของคำตอบว่าจริงหรือเท็จ หากพยานหลักฐานที่รวบรวมได้ไม่เพียงพอ      เนื่องจากองค์ประกอบของความจริงยังไม่ชัดเจนพอ           ความคิดเห็นที่เราได้ยินมาก็ยังคงน่าสงสัย          อย่่างไรก็ตาม นักปรัชญาชอบแสวงหาความรู้ในด้านนี้ โดยเชื่อว่าจำเป็นต้องตรวจสอบข้อเท็จจริง    และรวบรวมหลักฐานเพิ่มเติมเพื่อพิสูจน์ความจริง  ตัวอย่างเช่น  เหตุการณ์หนึ่งเมื่อมือปืนกราดยิงผู้โดยสารเสียชีวิต ๕ รายที่สนามบินนานาชาติ   โดยผู้ก่อเหตุไม่ได้พูดอะไรเลยในขณะเกิดเหตุ  เมื่อผู้คนเห็นมือปืนยิงผู้โดยสาร  และเหตุการณ์ค่อย       ๆ คลี่คลายในความคิดเห็นของพวกเขาก็ไม่ชัดเจนว่าเกิดอะไรขึ้น          ผู้คนต่างสงสัยถึงแรงจูงใจของผู้ก่อเหตุในการยิงผู้โดยสาร       ดังนั้นเจ้าหน้าที่ตำรวจจึงรวบรวมหลักฐานจากที่เกิดเหตุ และสอบปากคำพยาน   เพื่อวิเคราะห์และอธิบายความจริงเกี่ยวกับแรงจูงใจของมือปืนในการยิงผู้โดยสารที่สนามบินในครั้งนี้  

                ในการเขียนบทความเรื่อง "ปรัชญาพุทธภูมิ" นั้น  เมื่อผู้เขียนได้ยินข้อเท็จจริงในเรื่องใดเรื่องหนึ่งแล้ว       ก็ยังไม่เชื่อว่าเป็นความจริงทันที  ผู้เขียนจะสงสัยเสียก่อนจนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริง     และรวบรวมหลักฐานต่าง ๆ     เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว  ก็จะใช้เป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้   จากหลักฐานเอกสาร  พยานบุคคลและพยานวัตถุ    เพื่อหาเหตุผลเพื่อพิสูจน์ความจริง  หรืออธิบายความจริงของคำตอบในเรื่องนั้น อย่างสมเหตุสมผล  เป็นต้น

         ปัญหาว่า "เหตุผลคืออะไร? "ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔     "เหตุผล"      มีความหมายว่า เหตุ, เหตุปัจจัย และ ผล เป็นต้น เมื่อศึกษาคำหมายเพิ่มเติม จะพบคำว่า  เหตุ  คือสิ่งหรือเรื่องที่ก่อให้เกิดผล,   เค้ามูล,  เรื่อง   เป็นต้น ส่วนคำว่า "ผล"ตามพจนานุกรมของอ.เปลื้อง ณ นคร ได้ให้ความหมายว่า "สิ่งที่เกิดจากเหตุ"  เป็นต้นจากคำจำกัดความข้างต้นนั้น    ผู้เขียนตีความหมายได้ว่าโดยธรรมชาติของมนุษย์      เมื่อมนุษย์ได้รับรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วและเก็บหลักฐานทางอารมณ์ไว้ในจิตใจแล้ว     พวกเขาก็จะใช้หลักฐานนั้นเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้      หรือการคาดคะเนความจริงจากอารมณ์เหล่านั้นเพื่อพิสูจน์ความจริงในเรื่องนั้น        โดยการใช้เหตุผลซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญา ในการอธิบายความจริงเกี่ยวกับสิ่งนั้นอย่างไรก็ตาม 

               เมื่อมนุษย์มีอายตนะภายในร่างกายมีข้อจำกัดในการรับรู้สิ่งต่าง ๆ  ที่เกิดขึ้นในชีวิต      จึงการเกิดการรับรู้ผิดบ้าง ถูกบ้าง แต่เมื่อมีหลักฐานไม่เพียงพอ  จึงไม่สามารถหาเหตุผลมาอธิบายเกี่ยวกับสิ่งนั้นได้อย่างสมเหตุสมผล ย่อมมีความสงสัยในสิ่งนั้นอย่างไรก็ตาม มนุษย์มีความเพียรในการแสวงหาความรู้             ก็จะตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานมาวิเคราะห์อีกต่อไปเพื่อหาเหตุผลมาอธิบายความจริงในเรื่องนี้ต่อไปอย่างสมเหตุสมผล

  

                  แต่ธรรมชาติของทุกสิ่งที่เข้ามาในชีวิตมนุษย์ มักจะเป็นมายาคติ คือ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้น    คงอยู่ชั่วเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ  แล้วค่อย ๆ หายไปจากขอบเขตการรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสของมนุษย์  ดังนั้นเมื่อมายาคติหายไปเพราะมันอยู่เหนือการควบคุมของมนุษย์    ตัวอย่างเช่น  คำดูหมิ่นผู้อื่น       เมื่อคนนั้นส่งเสียงออกมา และหายไปในอากาศและอยู่เหนือการควบคุมของมนุษย์     เราจะบอกคนอื่นได้อย่างไรว่าผู้พูดมีอยู่จริง    แต่มนุษย์รู้ได้ด้วยการผัสสะของจิตมนุษย์ ผ่านทางหู ตา จมูก และลิ้นของมนุษย์ โดยธรรมชาติของจิตมนุษย์ชอบเก็บอารมณ์ทั้งหมดไว้กับตัวเองการยืนยันการมีอยู่ของการเหยียดหยามผู้อื่น     จำเป็นต้องพิสูจน์ความมีอยู่จริงตามข้อมูลของพยานเอกสาร    และพยานแวดล้อมมาวิเคราะห์เพื่อหาเหตุผลของคำตอบ      

               ปัญหากับความเป็นจริงของชีวิตมนุษย์  เดิมที่ลัทธิพราหมณ์สอนให้ผู้คนเชื่อว่าพระพรหมสร้างมนุษย์และวรรณะ เพื่อให้ผู้คนทำงานตามวรรณะที่ตนเกิด     นอกจากนี้ปุโรหิตให้เหตุผลว่าปุโรหิตในรุ่นก่อน ๆ ก็เคยเห็นพระพรหมในแคว้นสักกะมาก่อน     แต่เจ้าชายสิทธัตถะทรงสงสัยว่าหากพระพรหมสร้างมนุษย์จริง      ทำไมไม่สร้างมนุษย์ทุกคนมีชีวิตเป็นอมตะ ไม่ต้องแก่ชรา เจ็บป่วย และต้องตาย เช่นกัน      ทุกคน  ทำให้พระองค์ทรงสงสัยในความมีอยู่จริงของพระพรหม    เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงตัดสินพระทัยปฏิรูปสังคมในรัฐสักกะ แต่รัฐสภาศากยวงศ์ไม่เห็นชอบด้วย เพราะขัดต่อกฎหมายรัฐธรรมนูญจารีตประเพณีสูงสุดใช้ในการบริหารปกครองประเทศ เมื่อพระองค์ทรงสงสัยในเหตุผลของคำตอบออกบวช          เพื่อแสวงหาความรู้เพื่อสูจน์ความมีอยู่จริงของพระพรหมและพระอิศวร  

  การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าศากยมุนี ทรงค้นพบกฎธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ว่า นอกจากร่างกายแล้ว    ชีวิตมนุษย์ยังมีวิญญาณเป็นส่วนประกอบของชีวิตด้วยธรรมชาติจิตอยู่ในร่างกายและใช้อายตนะภายในร่างกายรับรู้เรื่องราวของอารมณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในชีวิตมนุษย์เมื่อชีวิตรับรู้ข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ผ่านเข้ามาในชีวิต ก็จะเก็บหลักฐานเป็นอารมณ์อยู่ในจิตใจ จากนั้น วิญญาณก็จะสงสัยว่าสิ่งที่ผ่านเข้ามาคืออะไร ?  มีลักษณะเป็นอย่างไร ?     แล้วจิตจะใช้หลักฐานทางอารมณ์เหล่านั้น เป็นข้อมูลในวิเคราะห์ในการอนุมานความรู้หรือคาดคะเนความจริง โดยการใช้เหตุผล ซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญา อธิบายความจริงของคำตอบในเรื่องนั้นอย่างสมเหตุสมผล  แล้วคำตอบนั้น ก็กลายเป็นความรู้ที่เป็นความจริงสั่งสมอยู่ในจิตวิญญาณผู้นั้น กลายเป็นสัญญาของผู้นั้นระลึกถึงความรู้นั้นได้ตลอดเวลา     และสามารถนำความรู้ไปนึกคิดใช้ประโยชน์ในเชิงธุรกิจ เพื่อสร้างงานเป็นสินค้าของบริการได้    

            โดยธรรมชาติของมนุษย์ชอบมีอคติ จึงคาดคะเนความคิดของผู้นั้นไม่ได้  เพราะจิตใจไม่มั่นคง  และหวั่นไหวกับสิ่งต่าง ๆ ที่เข้ามาในชีวิต ทั้งนี้เพราะจิตใจของพวกเขามักมีความกลัว  ความรัก  ความโกรธ  และความเกลียดชัง ซ่อนเร้นอยู่ในจิตใจ เมื่อเกิดความคิดลำเอียงเกิดขึ้นมักจะทำในสิ่งที่ไม่ควรทำ เป็นความรู้ไม่ผ่านเกณฑ์มาตรฐานสมเหตุสมผลยังมีเหตุผลของคำตอบมีข้อพิรุธน่าสงสัยรับฟังได้น้อย ตัวอย่างเช่น  ก่อนพุทธกาลนั้น มนุษย์ยังไม่ก้าวหน้าในการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ จึงไม่รู้จักวิธีสร้างเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ เพื่อช่วยให้มนุษย์ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน เพื่อวิเคราะห์ข้อมูลจากพยานวัตถุ (physical evidence)พยานเอกสาร  พยานบุคคล  และพยานเพิ่มเติมเรียกว่า "นิติวิทยาศาสตร์" (forensic science) ที่ใช้ในกระบวนการทางกฎหมาย เป็นต้น   

      ส่วนในพระพุทธศาสนาก็มีการสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้าขึ้นมา เมื่อมีการนำความเชื่อในศาสนาพราหมณ์ไปบัญญัติกฎหมายวรรณะ ขนบธรรมเนียมและจารีตประเพณี เพราะไม่ว่าวิชาการพระพุทธศาสนา หรือวิทยาศาสตร์ต่างก็มีที่มาของความรู้จากมนุษย์ทั้งสิ้น ตามกฎธรรมชาติของมนุษย์นอกจากมีร่างกายแล้ว ยังมีจิตเป็นปัจจัยสำคัญทำให้เกิดชีวิตมนุษย์ขึ้นมาแล้ว ถูกมนุษย์ด้วยกันสมมติชื่อนั่นนามสกุลนั้น เพื่อให้เกิดความแตกต่างระหว่างมนุษย์ด้วยกัน ตามกฎธรรมชาติจิตวิญญาณของมนุษย์ เป็นผู้ใช้ร่างกายตนเองน้อมรับรู้เรื่องราวต่าง ๆ ที่จรเข้ามาสู่ชีวิตตนผ่านส่วนประกอบร่างกายเรียกว่า "อินทรีย์ ๖"  แล้ว เมื่อรับรู้สิ่งหนึ่งสิ่งใดแล้วจิตมนุษย์ชอบปรุงแต่ง คิดสงสัยในสิ่งนั้น   ก็วิเคราะห์ข้อมูลหาเหตุผลของคำตอบจากสิ่งที่รับรู้นั้น เมื่อวิเคราะห์หาข้อมูลหลายครั้งจนเกิดความมั่นใจเพราะวิเคราะห์ข้อมูลติดต่อกันหลายครั้งแล้ว     ได้เหตุผลของคำตอบอย่างเดียวกัน ก็กลายเป็นความรู้ที่เป็นความจริงปราศจากข้อสงสัยในเหตุผลของความจริงอีกต่อไป 

 

              ดังนั้นเหตุผลของการวิเคราะห์ของมนุษย์ จึงเป็นเครื่องมือที่สำคัญทางปรัชญา  ทำให้มนุษย์เข้าถึงความจริงของชีวิต ที่มนุษย์สงสัยได้การคิดหาเหตุผลของคำตอบนั้น จิตจะวิเคราะห์ข้อมูลต่าง  ๆ หาเหตุผลของคำตอบจากพยานบุคคล  พยานเอกสาร พยานวัตถุ สิ่งที่ตนรับรู้ในระดับปฐมภูมิแล้ว    แต่ยังมีเหตุผลน่าสงสัยอยู่และหาเหตุผลของคำตอบยังมิได้ และจากนั้นก็พิจารณาแล้วก็คิดหาเหตุผลจากสิ่งแวดล้อมเรียกว่า "พยานทุติยภูมิ" เพื่อได้ความรู้และความจริงของคำตอบปราศจากข้อสงสัยในเหตุผลของสิ่งนั้นอีกต่อไป 

            แม้จิตมนุษย์นอกจากรับรู้ผ่านอินทรีย์ ๖ แล้ว ชอบคิดหาเหตุผลของคำตอบจนมั่นใจในเหตุผลของคำตอบนั้นว่า เป็นความรู้และความจริงที่ผ่านเกณฑ์การตัดสินสมเหตุสมผลแล้วปราศจากข้อสงสัยแล้วถือว่าเป็นความรู้ในเรื่องนั้น   นอกจากนี้ธรรมชาติของจิตของมนุษย์นอกจากคิดหาเหตุผลของคำตอบในสิ่งที่มาผัสสะว่าคืออะไร ? และมีลักษณะอย่างไรแล้ว  จิตมนุษย์ยังมีลักษณะตามธรรมชาติ กล่าวคือชอบน้อมรับทุกสิ่งทุกอย่างมาเก็บ (จดจำ) ไว้ในจิตวิญญาณของตนเอง  ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ตนรับรู้ เป็นสิ่งที่ตนสงสัยก็ดี   ทุกสิ่งที่ตนคิดและสิ่งที่ตนแสดงเจตนาทำลงไปก็ดี  จดจำทุกสิ่งที่ผัสสะเข้ามาไม่ว่าสิ่งนั้นจะเป็นกรรมดีก็ดี สิ่งนั้นเป็นกรรมชั่วก็ดี เก็บไว้ให้ตนมีชีวิตที่สุขและที่ทุกข์ก็ตาม  แต่สิ่งที่ตนคิดจากสิ่งที่ผัสสะอาจคิดผิดและคิดถูกก็ได้ หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าเป็นความจริงหรือความเท็จก็ได้ ไม่ว่ามนุษย์จะคิดหาเหตุผลของคำตอบเป็นอย่างไรก็ตาม มนุษย์ทุกคนต้องการความจริงของคำตอบเท่านั้น แม้จะมิใช่คำตอบที่ตนต้องการ ก็ตามคงรู้สึกเบื่อหน่ายจะยื้อสิ่งต่างไว้เพราะมองไม่เป็นประโยชน์ที่จะได้จากสิ่งนั้น 

๖.เหตุผลและการโต้แย้งเชิงปรัชญา

        คำว่า "ปรัชญา" ตามนิยามในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ ได้ให้ความหมายไว้ว่า วิชาที่ว่าด้วยหลักของความรู้และความจริง คำว่า "วิชา"  แปลว่า ความรู้ คือ ความรู้ที่ได้จากการศึกษาค้นคว้าและฝึกฝน เป็นต้น  ส่วนคำว่า "หลัก" ได้นิยามว่า "สาระสำคัญที่มั่นคง"  คำว่า "ความรู้ " นิยามว่า สิ่งที่ได้จากการสั่งสมจากการศึกษาเล่าเรียน การค้นคว้า และประสบการณ์ รวมทั้งความสามารถเชิงปฏิบัติและทักษะเช่น ความรู้เรื่องประวัติศาสตร์ , สิ่งที่ได้ยิน ได้ฟัง การคิด หรือการปฏิบัติเป็นต้น ส่วนคำว่า "ความจริง" นั้นคือ "เรื่องจริง 

              นักปรัชญาจึงเป็นผู้แสวงหาแก่นแท้ของชีวิตมนุษย์ โลกจักรวาล  อย่างไรก็ตาม แนวคิดของแต่ละสำนักกลับมีความแตกต่างกัน

ตัวอย่างการโต้แย้งเชิงปรัชญา ในสมัยพุทธกาล สำนักปูรณกัสสปะ   ได้เสนอแนวคิดว่าร่างกายและวิญญาณแยกจากกัน แต่วิญญาณมีธรรมชาติที่นิ่งเฉย  จิตจึงไม่ต้องรับผิดชอบต่อการกระทำดีไม่ได้ดี ทำชั่วไม่ได้ชั่ว บุญและบาปไม่มีอยู่จริง 

เมื่อนำแนวคิดนี้มาวิเคราะห์ตามหลักปรัชญาพุทธภูมิ  จะพบแนวคิดของปูรณะกัสสปะ เป็นความรู้ที่ขาดตรรกะเชิงเหตุปัจจัย และตั้งอยู่บนการรับรู้ทางประสาทสัมผัสขั้นพื้นฐานเท่านั้น  (ความจริงที่สมมติขึ้น)    ไม่ได้เกิดจากการฝึกฝนพัฒนาจิตใจอย่างแท้จริง ในทางตรงข้าม พระพุทธศาสนาเถรวาท เน้นการฝึกฝนปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์ ๘  จนเกิดยถาทิฐิ  หรือปัญญาญาณอันรู้แจ้ง  เห็นตามความจริงว่า การกระทำทุกอย่าง (กรรม)   ย่อมมีผลสืบเนื่อง   และจิตวิญญาณเป็นสั่งสมเจตนาเหล่านั้น ไว้  ซึ่งเป็นเหตุผลที่เหนือกว่าและสามารถหักล้างข้อโต้แย้งของลัทธิเดิมได้อย่างสิ้นเชิง

๗.ข้อจำกัดเหตุผล

          แม้ว่า "เหตุผล"  จะเป็นเครื่องมือที่ทรงพลังที่นักปรัชญา (มนุษย์) ในการอธิบายความจริงของสิ่งต่าง ๆ   แต่ในทัศนะของปรัชญาพุทธภูมินั้น  เหตุผลเชิงตรรกะของมนุษย์ก็มีข้อจำกัดอยู่หลายประการ ตัวอย่างเช่น

๗.๑ ข้อจำกัดทางอายตนะภายในและอคติของมนุษย์  โดยสารตั้งต้นของเหตุผลมาจากข้อมูลที่รับรู้ผ่านประสาทสัมผัส   ซึ่งอาจมีความบิดเบือนข้อเท็จจริง หรือหลักฐานเชิงประจักษ์ไม่เพียงพอ  ประกอบกับจิตใจปุถุชนย่อมมีอคติเนื่องจากความเกลียดชัง ความกลัว ความรัก และความไม่รู้ (อวิชชา) ส่งผลให้จิตใจของมนุษย์ปกคลุมด้วยความมืดมิด ทำให้การอธิบายความจริงที่สมมติขึ้น(สมมติสัจจะ) และ "ความจริงขั้นสูงสุด" (ปรมัตถ์สัจจะ)  ของนักตรรกศาสตร์หรือนักปรัชญา บางกลุ่มก็ถูกต้อง บางกลุ่มก็ผิดพลาด หรือบางกลุ่มมีความคลุมเครือ เปลี่ยนไปเปลี่ยนมาตามบริบทของสังคม และวิญญูชนจึงไม่ยอมรับบุคคลนั้นเป็นพยานยืนยันความจริงสูงสุดได้

๗.๒ ข้อจำกัดของตรรกศาสตร์ทางโลก เมื่อเหตุผลของมนุษย์ส่วนใหญ่เป็นแนวคิดเชิงนามธรรมที่มนุษย์(นักวิชาการ)สมมติขึ้น เพื่ออธิบายปรากฏการณ์ต่าง ๆ ที่รับรู้ผ่านประสาทสัมผัส (Sensory Data)  แต่ความจริงบ้างประการเช่นปรวัตถ์สัจจะหรือสภาวะที่จิตหลุดพ้นซึ่งมีขอบเขตความรู้อยู่เหนือการคิดคำนวณของตรรกะทางโลก  มนุษย์ไม่สามารถเข้าถึงด้วยการจินตนาการหรือการคาดคะเน   แต่ต้องเข้าถึงด้วยการพัฒนาศักยภาพทางจิต(ภาวนา) จนเกิดปัญญาญาณ เชิงประจักษ์ภายในตนเองเท่านั้น  

 

๘.บทสรุป    

"เหตุผล"ในปรัชญาพุทธภูมิ  จึงไม่ได้ทำหน้าที่เพียงแค่เทคนิคการตั้งคำถาม การวิเคราะห์หรือโต้แย้งทางวาจาเพื่อเอาชนะกันในเชิงตรรกศาสตร์เท่านั้น หากแต่เป็น "เครื่องมืออันทรงคุณค่า" ที่นักปรัชญาและผู้แสวงหาความจริงใช้ในการทำลายความเชื่อที่ไร้หลักฐานเชิงประจักษ์ สลายความคิดที่งมงายและอธิบายกฎธรรมชาติแห่งปัจจัย (อิทัปปัจจยตา)

กระบวนการใช้เหตุผลที่ถูกต้อง  เริ่มต้นจากการตั้งข้อสงสัยอย่างมีวิจารณญาณ  การไม่ด่วนเชื่อ   การรวบรวมพยานหลักฐานเชิงประจักษ์ และการวิเคราะห์ด้วยจิตที่เป็นกลาง  ปราศจากอคติ  แม้ว่าเหตุผลทางตรรกศาสตร์จะมีข้อจำกัดในการเข้าถึงความจริงขั้นสุงูสุด (ปรมัตถธรรม)   แต่การฝึกฝนให้เหตุผลอย่างมีระบบย่อมเป็นสะพานเชื่อมสำคัญที่นำพามนุษย์จากการยึดติดในมายาคติ ไปสู่การพัฒนาสติปัญญาและเข้าถึงความจริงแท้ของชีวิตได้อย่างสมบูรณ์