บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : พุทธศาสนาในพระไตรปิฎก

บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : พุทธศาสนาในพระไตรปิฎก

Intruduction  to Buddhaphumi Philosophy:  Buddhism in Tripitaka 

๑.บทนำ  ความเป็นมาและคำสอนของพระพุทธศาสนา   

                  โดยทั่วไปแล้ว  พระพุทธศาสนาจัดเป็นหนึ่งในศาสนาที่เก่าแก่      และทรงอิทธิพลที่สุดในโลก               แม้จะเป็นศาสนาประเภทอเทวนิยม           (ไม่เชื่อในการดลบันดาลของเทพเจ้า)    แต่เมื่อหลักคำสอนของพุทธศาสนาถูกเผยแพร่ไปสู่โลกตะวันตก      กลับได้รับความสนใจจากนักปรัชญาตะวันตกอย่างกว้างขวาง                 ผู้เขียนพบหลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ปรากฏใน "มิลินทปัญหา"     (คำถามของพระเจ้ามิลินท์) แสดงให้เห็นว่าพระเจ้ามิลินท์ทรงสำเร็จการศึกษาในหลักสูตรศิลปศาสตร์ ๑๘ สาขาและทรงศึกษาในวิชาพระพุทธศาสนาเพิ่มเติมอีก ๑  วิชา       ในยุคต่อมานักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาชาวตะวันตก ได้นำองค์ความรู้ทางพุทธศาสนาที่อธิบายถึงสัจธรรมอันลึกซึ้งของของมนุษย์      ไปบูรณาการเข้ากับปรัชญาตะวันตกและวิทยาศาสตร์สมัยใหม่  ซึ่งศาสตร์อันเป็นสัจธรรมนี้มีต้นกำเนิดในสาธารณรัฐอินเดีย  และสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาลในปัจจุบัน มานานกว่า ๒,๕๐๐  ปี

                  หากสืบย้อนไปถึงพระพุทธศาสนาในยุคต้นกำเนิดนั้น  เจ้าชายสิทธัตถะแห่งราชวงศ์ศากยะ       พระองค์ทรงมองเห็นอนาคตและความทุกข์ยากของประชาชนในอาณาจักรสักกะที่ต้องเผชิญกับ "ระบบความเชื่อ"  ซึ่งตามความเชื่อของศาสนาพราหมณ์ระบุว่า     "หากผู้ใดละเมิดกฎหมายวรรณะ "   จะต้องถูกจะถูกพระพรหมลงโทษ (พรหมทัณฑ์)      โดยคนในสังคมมีหน้าที่บังคับคดีให้เป็นไปตามพระประสงค์ของพระพรหม ร่วมกันขับไล่ออกจากชุมชนตลอดชีวิต พวกเขาสูญเสียสิทธิ   เสรีภาพและหน้าที่ตามวรรณะของตน กลายเป็นคนไร้วรรณะที่รู้จักกันในชื่อ  "จัณฑาล"  

                ดังนั้น   จัณฑาล   ในบริบทนี้จึงความหมายเสมือนนักโทษผู้กระทำความผิดร้ายแรงต่อจารีตประเพณี   และคำสอนของพราหมณ์เช่น  การปฏิสัมพันธ์หรือมีเพศสัมพันธ์ข้ามวรรณะ หรือการปฏิบัติหน้าที่ข้ามสานงานของวรรณะอื่น เป็นต้น      

   

               เมื่อผู้คนในสังคมพบเห็นพฤติกรรม    ที่ละเมิดกฎหมายวรรณะเหล่านี้ พวกเขาจะไม่ปักใจเชื่อทันทีแต่จะตั้งข้อสงสัย     จนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริง และรวบรวมหลักฐาน    เพื่อนำมาวิเคราะห์  โดยอนุมานความรู้  โดยใช้เหตุผล   ซึ่งเป็นเครื่องมือที่นักปรัชญาใช้ในการพิสูจน์ความจริงของเรื่องนั้น      เมื่อหลักฐานประจักษ์แน่ชัด บุคคลนั้นจะถูกลงโทษด้วยการเนรเทศออกจากสังคมอย่างเด็ดขาด    โดยไม่สามารถกลับคืนสู่สถานะเดิมตามกฎหมายจารีตประเพณีวรรณะได้อีกเลย 

                    เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงเห็นความทุกข์ยากของชาวจัณฑาลที่สิทธิมนุษยชน (สิทธิความเป็นมนุษย์)  ถูกยำยีอย่างร้ายแรง   ต้องใช้ชีวิตเร่ร่อน  ไร้บ้านและล้มตายบนท้องถนนด้วยความโดดเดี่ยวเจ้าชายสิทธัตถะทรงเกิดพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่และทรงมุ่งมั่นที่จะแสวงหาหนทาง ช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ ให้พ้นจากความทุกข์ยากที่เกิดจากการลงโทษตามความเชื่อเรื่อง  "พรหมทัณฑ์"นี้   

     

๒.ประวัติศาสตร์ของพระพุทธศาสนา        

                   ในสมัยก่อนพุทธกาล    ศาสนาพราหมณ์เป็นที่พึ่งพิงทางใจของมนุษย์ในการบรรเทาความกลัวและความทุกข์ที่หยั่งรากลึกอยู่ในจิตใจของมนุษย์มายาวนาน         บรรดาพราหมณ์ในนิกายต่าง ๆ ซึ่งทำหน้าที่เป็นนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญา ได้สอนผู้คนพึ่งพาเทพเจ้าผ่านพิธีกรรมบูชายัญของพราหมณ์อารยัน       ส่งผลให้สำนักพราหมณ์ต่าง ๆ   มีความมั่งคั่งขึ้นจากการถวายเครื่องเซ่นสรวงและของมีค่า  นำไปสู่ความโลภ  และพยายามรักษาผลประโยชน์ของตนเองไว้ 

                เมื่อศาสนาพราหมณ์มีอิทธิพลต่อความคิดของสาธารณชนอย่างเบ็ดเสร็จ  พราหมณ์ซึ่งเป็นที่ปรึกษาของกษัตริย์   จึงได้เสนอให้ฝ่ายปกครองบัญญัติคำสอนเรื่อง "วรรณะ"         ให้เป็นกฎหมายจารีตประเพณีนำไปสู่การเลือกปฏิบัติในสังคม      โดยอ้างเหตุผลด้านความมั่นคงของรัฐระบบวรรณะที่ถูกเกื้อหนุนด้วยกฎหมายนี้จึงสร้างการเลือกปฏิบัติอย่างรุนแรงในสังคม

                ทว่า นักปรัชญาในยุคนั้น       มักใช้ "เหตุผล" เป็นเครื่องมืออธิบายความจริงแบบเลื่อนลอย      บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลอย่างถูกต้อง     บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลแบบหนึ่ง    บางครั้งพวกเขาใช้เหตุผลอีกแบบหนึ่ง          เมื่อคำอธิบายของนักปรัชญาเกี่ยวกับความเป็นมาของโลกและชีวิต   ยังคงคลุมเครือและไม่ชัดเจนววิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะ จึงมิอาจปักใจเชื่อความคิดเห็นของนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญาเหล่านั้นได้     

                 พระองค์ทรงมองเห็นว่า     นักปรัชญาทั่วไปล้วนมีขีดจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในร่างกาย      (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ)และมักถูกครอบงำด้วยอคติ     ชีวิตของนักปรัชญาจึงตกอยู่ถูกปกคลุมด้วยความมืดมน      พวกเขาขาดปัญญาที่จะแยกแยะระหว่า "สมมติสัจจะ" (ความจริงที่สมมติขึ้น)         และ  ปรมัตถ์สัจจะ" (ความจริงขั้นปรมัตถ์) และขาดความสามารถในการอธิบายความจริงอย่างมีเหตุผล     

           เพื่อแก้ปัญหาในเรื่องนี้เจ้าชายสิทธัตถะทรงพัฒนากระบวนการพิจารณาความจริงขึ้นใหม่         โดยเริ่มต้นจากความความสงสัยในสิ่งได้ยินได้ฟัง  นำไปสู่การตั้งคำถาม เกี่ยวกับต้นกำเนิดความรู้โครงสร้างความรู้ของมนุษย์   วิธีพิจารณาความจริงของพระพุทธเจ้า    และความสมเหตุสมผลของความรู้ของมนุษย์  เป็นต้น          

๓. ความสำคัญของพระพุทธศาสนานั้น         

                 เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงได้ทอดพระเนตรการละเมิดสิทธิมนุษยชนโหดร้ายในระบบวรรณะ         พระองค์จึงทรงมุ่งศึกษาปัญหาเกี่ยวข้องกับสัจธรรมของมนุษยชาติอย่างจริงจัง   พระองค์ทรงตั้งคำถามต่อความเชื่อเรื่องเทพเจ้า   ทรงเข้าหาสำนักพราหมณ์ต่าง ๆ      เพื่อเก็บข้อมูล  และสืบค้นหลักฐาน   แต่ไม่มีสำนักใด สามารถอธิบายประวัติและความมีอยู่จริงของพระพรหมหรือพระอิศวรได้อย่างถูกต้อง

               พระองค์จึงทรงปฏิเสขการมีอยู่ของเทพเจ้าดลบันดาล  และทรงพยายามปฏิรูปสังคมในอาณาจักรสักกะ     ด้วยการเสนอกฎหมายยกเลิกระบบวรรณะต่อรัฐสภาราชวงศ์ศากยะ       แต่สมาชิกรัฐสภาได้ปฏิเสขการยกเลิกระบบวรรณะในอาณาจักรสักกะ        เนื่องจากขัดต่อรัฐธรรมนูญของประเทศ   ซึ่งกำหนดเงื่อนไขไว้ว่า       ห้ามมิให้ยกเลิกกฎหมายที่บัญญัติไว้แล้ว  ด้วยเหตุนี้    เจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงตัดสินพระทัยเสด็จออกผนวชเป็นพระโพธิสัตว์              เพื่อค้นหาคำตอบว่าพระพรหมและพระอิศวรทรงสร้างมนุษย์และระบบวรรณะจริงหรือไม่ ? และเราจะเข้าถึงความจริงของเรื่องนี้ได้อย่างไร ?  

                ในขณะที่ "ปรัชญาตะวันตก"นั้น  เกิดขึ้นหลังสมัยพุทธกาล  เมื่อจักรพรรดิอโศกทรงส่งพระธรรมทูตของจักรพรรดิเมารยะ ไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาทั่วโลก            นักปรัชญาตะวันตกในยุคหลังจึงได้นำหลักคำสอนของพระพุทธเจ้าไปบูรณาการ  (integration)    เข้ากับคำสอนของศาสนาคริสต์        โดยใช้เหตุผลเป็นเครื่องมือ อธิบายศาสนาของตน   จนกลับมาเจริญรุ่งเรืองอีกครั้ง    อย่างไรก็ตาม  ลำพังแค่"เหตุผล"  ทางตรรกศาสตร์ไม่เพียงพอ ที่จะทำให้ชาวตะวันเข้าถึงความจริงเชิงประจักษ์เกี่ยวกับการมีอยู่ของเทพเจ้าได้    พวกเขาถึงตั้งคำถามเกี่ยวกับเรื่องนี้อยู่ตลอดเวลา 

                  ในทางพระพุทธศาสนา ความจริงของชีวิตมนุษย์ ถูกแบ่งออกเป็น  ๒ ระดับ คือ :

•       ความรู้ในระดับประสาทสัมผัส  :  ความจริงทั่วไปที่รับรู้ได้ผ่านอายตนะภายใน เช่น   มนุษย์ทุกคนเกิดมาและต้องตายกันทุกคน    ร่างกายจะถูกเผาจนเหลือเพียงกระดูกและเถ้าถ่าน     
•      ความรู้ขั้นปรมัตถ์นั้น     :    ความจริงแท้ลึกซึ้งที่ไม่สามารถรับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัสทั่วไป     แต่ต้องเข้าถึงด้วยการปฏิบัติทางจิตตาม "อริยมรรค ๘ "   ซึ่งจะนำไปสู่ปัญญาญาณ ที่เหนือกว่ามนุษย์ปุถุชน      (เช่นการหยั่งรู้  การเวียนว่ายตายเกิดของสรรพสัตว์ในภพภูมิอื่น)   

             มนุษย์โดยทั่วไปมีอายตนะภายในที่จำกัด   จึงไม่สามารถรับรู้พลังงานหรือสสารที่อยู่เหนือขอบเขตประสาทสัมผัสได้   เช่นเดียวกับคลื่นวิทยุหรือคลื่นโทรศัพท์     และมนุษย์มักมีอคติคอยบดบังจิตใจ ดังนั้น   การศึกษาพระพุทธศาสนา   ตามปรัชญาพุทธภูมิ จึงต้องอาศัยการสืบค้น  วิเคราะห์     และอนุมานความรู้จากหลักฐาน ที่หลากหลาย  ไม่ว่าจะเป็นพยานหลักฐาน    (พระไตรปิฎก อรรถกถา    บันทึกสมณะจีน)  พยานวัตถุ  (โบราณสถานยุคพระเจ้าอโศก)        และพยานบุคคล (นักโบราณคดี) เพื่อตรวจสอบความถูกต้องอย่างเป็นวิทยาศาสตร์

โครงสร้างองค์ความรู้ของ "ศาสนา"  

                    จากการศึกษาโครงสร้างความรู้ในพระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย    แม้จะมีบันทึกเรื่องราวทางพระพุทธศาสนาไว้อย่างมากมาย   แต่ผลมาจากการวิเคราะห์ข้อเท็จจริงก็ยังไม่สามารถสรุปได้อย่างแน่ชัดว่า          พระพุทธศาสนามีองค์ความรู้ที่สอดคล้องกับโครงสร้างสากล ของคำว่า "ศาสนา"   อย่างครบถ้วนหรือไม่   ?    เพื่อให้เกิดความชัดเจนในการกำหนดขอบเขตความรู้        ผู้เขียนจึงอ้างอิงบทนิยามคำว่า "ศาสนา"      จากพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตย สถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ซึ่งระบุไว้ว่า

ลัทธิความเชื่อถือของมนุษย์    อันมีหลักคือแสดงการกำเนิด   และความสิ้นสุดของโลกอันเป็นไปในฝ่ายปรมัตถ์ประการหนึ่ง แสดงหลักธรรมเกี่ยวกับบาปกับบุญ  อันเป็นฝ่ายศีลธรรมประการหนึ่ง พร้อมทั้งลัทธิพิธีกระทำตามความเห็นหรือตามคำสั่งสอนในความเชื่อถือนั้น ๆ"

  

จากนิยามข้างต้น สามารถจำแนกโครงสร้างองค์ประกอบของ "ศาสนา" ออกเป็น ๕   ประการดังนี้  :

                         โครงสร้างองค์ประกอบของศาสนา

                        ๑.ศาสดา  (มนุษย์ผู้รู้แจ้ง การเกิด-การดับโลก)

                        ๒.หลักธรรม (เรื่องบาป-บุญและศีลธรรม)

                        ๓.สาวก (กลุ่มผู้สืบทอดและเผยแผ่)

                        ๔.มีพิธีกรรม (ภาคปฏิบัติและศาสนพิธี)

                        ๕.ศาสนสถาน  (แหล่งประกอบพิธีกรรม)

      เมื่อพิจารณาตามกรอบโครงสร้างและนิยามข้างต้น ผู้เขียนมีข้อรับรู้จึงเกิดความสงสัยว่า พระพุทธศาสนานั้น มีองค์ประกอบครบถ้วนตามนิยามของคำว่า "ศาสนาหรือไม่"