บทนำสู่ปรัชญาพุทธภูมิ : จินตนาการสำคัญกว่าความรู้อย่างไร ?

บทนำสู่ "ปรัชญาพุทธภูมิ" : จินตนาการสำคัญกว่าความรู้อย่างไร ?

Intruduction  to  BuddhaBhumi Philosophy   : Why is Imagination More Important 

than knowledge ?  

คำสำคัญ (Keyword) จินตนาการ  (Imagination)    ความรู้  (Knowledge)  มนุษย์  (Humanity)  ปรัชญาพุทธภูมิ(BuddhaBhumi Philosophy) 

๑.บทนำ

            ตามกรอบแนวคิดของ"ปรัชญาพุทธภูมิ" นั้น  พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้และเผยแผ่นั้น ล้วนเป็นมิติด้านสัจธรรมที่มุ่งเน้นไปยัง "มนุษยชาติ" และการพ้นทุกข์ในโลกแห่งความเป็นจริงเป็นสำคัญ  พระพุทธศาสนาได้ปฏิวัติความเชื่อดั้งเดิมในสมัยพุทธกาลไปอย่างสิ้นเชิง  โดยเฉพาะคตินิยมของพราหมณ์ที่เชื่อว่ามนุษย์ถูกสร้างขึ้น และกำหนดวิถีชีวิตโดยพระพรหม ในทางกลับกัน พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่า ชีวิตมนุษย์ ปฏิสนธิและก่อกำเนิด ขึ้นจากปัจจัยทางจิตวิญญาณร่วมกับรูปธรรมในครรภ์มารดาตามกระบวนการธรรมชาติ มีการเจริญเติบโต ดำรงอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง และเสื่อมสลายไปตามกฎธรรมชาติ ซึ่งข้อเท็จจริงนี้ มนุษย์ทุกคนสามารถประจักษืได้ผ่านอายตนะภายในของตนเอง

          แม้ในโลกปัจจุบัน   วิทยาศาสตร์การแพทย์จะก้าวหน้าจน สามารถปฏิสนธิทารกในหลอดทดลอง (IVF) ได้แล้วก็ตาม แต่ท้ายที่สุด ทารกยังคงต้องอาศัยครรภ์ของมารดาและสายสะดือของมารดาในการหล่อเลี้ยงชีวิต สะท้อนให้เห็นว่าร่างกายและจิตใจยังคงเป็นสิ่งพึ่งพาอาศัยกันอย่างไม่อาจแยกขาด เมื่อกายแตกดับ  จิตย่อมไม่อาจใช้ร่างกายนี้เป็นเครื่องมือรับรู้ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติหรือจักรวาลได้อีกต่อไป     จิตจึงปล่อยวางร่างกาย ให้คืนสู่ธรรมชาติ ในขณะที่กระบวนการเวียนว่ายตายเกิด ก็ยังคงดำเนินไปในภพภูมิใหม่

                      ด้วยเหตุที่วิถีชีวิตมนุษย์ประกอบด้วยกายและจิต        จิตจึงทำหน้าที่รับรู้สภาวะธรรมชาติ        และปรากฏการณ์ทางสังคมผ่านอายตนะภายใน แล้วรวบรวมข้อมูลเหล่านั้นเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์(Epirical Evidence) ทว่าจิตไม่ได้หยุดอยู่เพียงแค่การรับรู้เท่านั้น     แต่ยังมีหน้าที่คิดวิเคราะห์          และอนุมานความรู้โดยใช้เหตุผล   ซึ่งเป็นเครื่องมือหลักทางปรัชญา   อย่างไรก็ดี ในยุคก่อนพุทธกาล นักปรัชญาและนักตรรกศาสตร์ มักติดหล่มอยู่กับการคาดคะเน      ปฏิภาณส่วนตัว  หรือ    การโต้แย้งทางตรรกะ ที่ขาดองค์ความรู้ที่แท้จริง  ทำให้ข้อเท็จจริงกลายเป็นสิ่งคลุมเครือ   วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงไม่ยอมรับรับคำให้การหรือข้ออ้างเหล่านั้นว่าเป็นความจริงสูงสุด 

              ตัวอย่างที่เด่นชัด คือ เมื่อครั้ง เจ้าชายสิทธัตถะทรงเผชิญกับปัญหาความทุกข์ของชาวจัณฑาลในสังคม พระองค์ทรงสงสัยความเป็นมาของพวกจัณฑาล พระองค์ทรงสืบค้นสวนข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานจากคำให้การของเหล่าปุโรหิต ซึ่งพยายามสร้างความชอบธรรมให้ก่ระบบวรรณะ โดยอ้างคัมภีร์ ขนบธรรมเนียม และการติดต่อกับเทวโลกผ่านพิธีกรรมบูชาคุณ แต่เมื่อพระองค์ทรงซักไซ้ถึงต้นต้อและประวัติของของพระพรหม กลับไม่มีผู้ใด ให้คำตอบที่แท้จริงได้ ยิ่งไปกว่านั้น โครงสร้างทางสังคมในยุคนั้น ยังถูกค้ำจุนด้วยกฎหมายวรรณะที่รุนแรง หากใครละเมิดหน้าที่ ย่อมต้องโทษ "พรหมทัณฑ์" ถึงขั้นเนเทศน์ออกจากสังคม เจ้าชายสิทธัตถะ ทรงพยายามปฏิรูปสังคม ผ่านระบบรัฐสภาของอาณาจักรสักกะ  เพื่อคืนสิทธิและเสรีภาพ ให้แก่ประชาชนอย่างเท่าเที่ยม  แต่ก็ถูกปฏิเสขจากรัฐสภาของอาณาจักรสักกะ เนื่องจากขัดต่อหลัก "ราชอปริหานิยธรรม"  ซึ่งถือเป็นเสมือนรัฐธรรมนูญจารีตประเพณีสูงสุดในเวลานั้น

๒.ประเด็นที่น่างสงสัยและควรค่าแก่การศึกษาต่อ (Research Question)

              จากบริบททางประวัติศาสตร์และปมปัญหาข้างต้น นำมาสู่ประเด็นคำถามสำคัญทางปรัชญาที่ผู้เขียนสนใจและต้องการสืบค้นดังนี้ : 

๑.จินตนาการในพระทัยของเจ้าชายสิทธัตถะ : เมื่อทรงเผชิญกับข้อจำกัดทางกฎหมาย โครงสร้างวรรณะ  และมติอันเป็นเอกฉันท์ของรัฐสภาแห่งอาณา จักรสักกะที่ปฏิเสธความเท่าเทียม เจ้าชายสิทธัตถะทรงใช้ "จินตนาการ" ในการมองเห็นภาพสังคมใหม่ที่ไร้วรรณะ และทรงสร้างสรรค์วิถีสู่อิสระภาพเหนือกรอบความรู้ หรือ ความเชื่อเดิมในยุคนั้นอย่างไร ?

        ๒.ความเหนือกว่าของจินตนาการต่อกรอบความรู้เดิม : ในมิติของปรัชญาพุทธภูมิ  เหตุใด "จินตนาการ" จึงมีความสำคัญและเป็นตัวนำร่อง ที่ทรงพลังมากกว่า "องค์ความรู้ทางปรัชญาดังเดิม" ในการขับเคลื่อน มนุษย์ไปสู่การค้นพบสัจธรรมและการปฏิรูปจิตวิญญาณ ? 

 ๓.วัตถุประสงค์และประโยคของการศึกษา

          เพื่อตอบคำถามดังกล่าว ผู้เขียนมุ่งพิจารณาข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐานจากคัมภีร์พระไตรปิฎก (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย )  ตำราวิชาการ ตลอดจนข้อมูลเชิงประจักษ์จากแหล่งความรู้ต่าง ๆ   มาวิเคราะห์โดยการอนุมานทางปรัชญา 

ผลการศึกษานี้ไม่เพียงแต่จะช่วยอธิบายความจริงในเชิงลึก เกี่ยวกับพุทธวิธีการอุบัติขึ้นของปัญญาญาณเท่านั้น  แต่ยังเป็นประโยชน์ อย่างยิ่งต่อ พระธรรมทูตแห่งราชอาณาจักรไทย ในการนำแง่เชิงปรัชญานี้ไปเทศนาและสื่อสาร แก่ผู้แสวงบุญ ชาวไทย ณ สาธารณรัฐอินเดีย และสหพันธ์สาธารณรัฐประชาธิปไตยเนปาล ให้เกิดความทราบซึ้ง และเข้าใจพระพุทธศาสนา ในมิติร่วมสมัย  นอกจากนี้ ยังเป็นแนวทางในการวิเคราะหืข้อมูลที่เป็นประโยชน์ สำหับนักสึกษาปริญญาเอก สาขาวิชาปรัชญาและพระพุทธศาสนา ในการนำไปประยุกต์ใช้สำหรับการวิจัยระดับสูงต่อไป