บทนำ : การวิเคราะห์ปริศนาธรรมบนเสาอโศกที่รามปุรวะ รัฐพิหาร

 บทนำ : การวิเคราะห์ปริศนาธรรมบนเสาอโศกที่รามปุรวะ รัฐพิหาร 

Introduction : An Analysis of The Enigmatic Symbols   on the Ashoka pillar at Rampurva, Bihar, 

บทคัดย่อ (Abstract)

       บทความวิเคราะห์ฉบับนี้มีวัตุประสงค์ ๕์ เพื่อศึกษา  และตีความปริศนาธรรมที่ซ่อนอยู่บนประติมากรรมที่ซ่อนบนประติมากรรมที่ซ่อนอยู่หัวเสาอโศก  ณ แหล่งโบราณคดีเมืองรามปุระ(Rampurva) รัฐพิหาร ประเทศอินเดีย โดยอาศัยการบูรณาการข้อมูลจากหลักฐานปฐมภูมิ ได้แก่ พระไตรปิฎก อรรถกถา บันทึกการเดินทางพระภิกษุฮวนเจิ้ง(ฟาเหียน) และพระเสวียนจั้ง(พระถังซำจัง)รวมถึงหลักฐานทุติยภูมิทางประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ผ่านระบบสารสนเทศเชิงพื้นที่

ผลการศึกษาพบว่าหัวเสาหินพบว่า หัวเสาหินรูปสิงโตสะท้อนถึงพระพุทธเจ้า ผู้ทรงองอาจและหนักแน่นในธรรม(สีหนาท) ขณะที่หัวเสาหินรูปวัวกระทิงและสะท้อนถึงพุทธสาวก ผู้ตั้งใจฝึกฝนตามอริยมรรคมีองค์ ๘ การสร้างเสาหินเหล่านี้ จึงมิได้เป็นเพียงหลัก The Pillar Edicts) แสดงอาณาเขตหรือเครื่องหมายประกาศเกียรติคุณของพระเจ้าอโศกมหาราชเท่านั้น หากแต่เป็น "คดีธรรมสถาน" ที่จารึกปริศนาธรรมเพื่อเตือนสติพุทธศาสนิกชนให้เข้าถึงแก่นแท้แห่งพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้ง

คำสำคัญ : เสาอโศก,รามปุรวะ, รัฐพิหาร, ปริศนาธรรม, พระเจ้าอโศกมหาราช, พุทธสถาน 

ผู้เขียน พระครูวิสุทธิมงคลบัณฑิต, ผศ.ดร.

สถานะทางวิชาการ: อาจารย์ประจำหลักสูตรพุทธศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาปรัชญา

สังกัด : มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตนครราชสีมา

แรงบันดาลใจในการเขียน

แรงบันดาลใจในการศึกษาครั้งนี้เกิดขึ้นหลังจากการได้เข้าถึงภาพถ่ายและการลงพื้นที่ศึกษาเส้นทางแสวงบุญในพุทธภูมิ (Buddhist Yatra) ณ เมืองรามปุรวะ ผู้เขียนเกิดข้อสงสัยปรัชญาว่าเหตุใดพระเจ้าอโศกมหาราชจึงทรงเลือกสลักเลือก "สิงโต" และ "วัวกระทิง"ไว้บนยอดเสาหิน ณ ดินแดนแห่งนี้แทนที่จะเป็นรูปธรรมจักรหรือช้างเช่นเดียวกับเสาหินอโศกในภูมิภาคอื่น  ความสงสัยนี้นำมาสู่กระบวนการวิเคราะห์ (Critical Analysis)โดยใช้หลักเหตุผลทางปรัชญาพุทธภูมิ เพื่อถอดรหัสสัญญลักษณ์โบราณให้เชื่อมโยงกับหลักคำสอนที่ปรากฏในพระไตรปิฎก

๑.บทนำสู่บริบททางประวัติศาสตร์และการเปลี่ยนศรัทธา

      หลังจ่ากสงครามการนองเลือด ณ ทุ่งกลิงคะ (Kalinga War)จักรพรรดิอโศกทรงประสบสภาวะวิกฤตทางจิตใจจากความสูญเสียอย่างรุนแรง เนื่องจากมาจากความสูญเสียอย่างใหญ่หลวง ที่แลกมาด้วยชีวิตและความทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัส ได้ส่งผลกระทบต่อทั้งพระวรกายและพระสติอารมณ์ การสู้รบที่ยืดเยื้อและดุเดือดระหว่างกองทัพเมาระยะและกองทัพกลิงคะ ทำให้พระองค์ทรงได้รับบาดเจ็บสาหัสในการรบครั้งสุดท้าย กองทัพของพระองค์ได้ต่อสู้กับกองทัพกลิงคะอย่างดุเดือด ภาพความสูญเสียและชีวิตของทหารทั้งสองฝ่าย สร้างความสลดพระทัยแก่พระองค์เป็นอย่างยิ่ง 

แม้ว่าพระองค์จะทรงประกาศยุติสงคราม เพื่อยุติการขยายดินแดนอาณาจักรเมารยะด้วยอาวุธ แต่เมื่อเสด็จกลับสู่ราชธานีเมืองปาฏลีบุตร ทรงทอดพระเนตรเห็นความยากจนข้นแค้นและความทุกข์ยากของราษฎรอันเป็นผลพวงจากสงครามความสิ้นหวังและความโดดเดี่ยวในพระทัยจึงผลักดัน  ให้พระองค์ทรงแสวงหาที่พึ่งทางใจในเบื้องต้น พระองค์ทรงระลึกถึงสำนักพราหมณ์ต่าง ๆ ซึ่งเคยเป็นที่พึ่งอันประเสริฐและเคยได้รับการอุปถัมภ์อย่างดี มาตั้งแต่รัชสมัยของพระเจ้าพินทุสาร  พระราชบิดา 

ทว่าในความเป็นจริง เหล่าพราหมณ์กลับประพฤติตนไม่เหมาะแก่สมณสารูป ขาดความสำรวมระวังและไม่สามารถสร้างความไว้วางพระราชหฤทัยให้เกิดขึ้นได้โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อทรงมุ่งหวังให้พิธีกรรมบูชายัญและการขอพรจากเทพเจ้าเข้ามา่เยียวยา และปลดเปลื้องความทุกข์ระทมในพระทัยแต่ความเชื่อและพิธีกรรมในศาสนาพราหมณ์ กลับไม่สามารถเป็นที่พึ่งอันแท้จริงให้แก่พระองค์ได้อีกต่อไป 

จนกระทั่งพระองค์ทรงได้พบสามเณรนิโครธ  ผู้มีความสำรวมระวังและเปี่ยมด้วยความสงบระงับ เหตุการณ์นี้ ทำให้พระองค์ทรงหันมานับถือพระพุทธศาสนา  ทรงสมาทานศีล ๕  และอุทิศพระราชทรัพย์ มหาศาลกว่า ๙๘ โกฏิ  เพื่อศาสนสถาน เพื่อสร้างศาสนสถาน วิหารและสถูปกว่า ๘๔,๐๐๐ แห่งทั่วชมพูทวีป 

เมื่อพระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างมาก ชาวพุทธได้พัฒนาศรัทธาในพระสงฆ์และถวายเครื่องสักการะมากมาย สิ่งนี้นำภัยคุกคามจากผู้นับถือ ศาสนาอื่นที่บวชในพระพุทธศาสนาเพื่อแสวงหาผลประโยชน์ทางวัตถุ การที่พระองค์ทรงอุปถัมภ์พระสงฆ์มากถึง ๖๐๐,๐๐๐ รูปต่อวัน จนกระทั่งพระองค์เป็นประธานในการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ ๓ ส่งผลให้พระองค์เสด็จไปปฏิบัติบูชาที่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์เป็นประจำ ส่งผลให้พระองค์ทรงละเลยพระนางดิษยรักษ์ พระนางจึงส่งข้าราชบริพารไปโค่นต้นพระศรีมหาโพธิ  พระเจ้าอโศกมหาราช จึงทรงไม่สามารถใช้ร่มเงาของต้นพระศรีมหาโพธิ์ในการปฏิบัติบูชาของพระองค์อีกต่อไป เรื่องนี้สร้างความโศกเศร้าเสียพระทัยเป็นอย่างสุดซึ้ง ดังนั้น พระองค์จึงทรงสร้างวิหารขึ้นเพื่ออนุรักษ์สถานที่ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า และเผยแผ่พระพุทธศาสนาไปยังดินแดนต่าง ๆ ถึง ๙ แห่ง พระองค์จึงทรงสร้างวัด สถูป วิหาร เจดีย์ และเสาหินอโศกรวม  ๘๔,๐๐๐ แห่งในสถานที่ต่าง ๆ รวมถึงสังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งที่เกี่ยวข้องพระพุทธเจ้า ขณะที่พระองค์ทรงพระชนม์ชีพ  พระองค์ทรงทิ้งสถานที่ไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและแสวงหาความจริงที่สมมติขึ้นและความจริงขั้นปรมัตถ์ในพระพุทธศาสนา

  

      ด้วยเหตุผลดังกล่าวข้างต้นผู้เขียนจึงมีความสงสัยว่าหัวเสาหินอโศกที่ Rampurva Biharนั้นเกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาอย่างไร แตกต่างไปจากเสาอโศกอื่น ๆ ที่สร้างขึ้นและติดตั้งตามสถานที่ทางพระพุทธศาสนาอย่างไร ผู้เขียนวิเคราะห์หลักฐานเอกสารเช่น พระไตรปิฎก อรรถกถา เป็นต้น โดยการอนุมานหรือคาดคะเนความจริง เพื่อพิสูจน์ความจริงของเรื่องนั้น ๆ โดยใช้เหตุผล ซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญา ใช้เพื่ออธิบายความจริงได้อย่างถูกต้องและสมเเหตุสมผล  โดยเขียนคำตอบในรูปบทความวิเคราะห์ และบทความนี้จะเป็นประโยชน์ต่อพระธรรมทูตแห่งราชอาณาจักรไทยที่ปฏิบัติศาสนกิจในภูมิภาคต่างๆ ทั่วโลกในการบรรยายเนื้อหาของพระพุทธศาสนาเป็นไปในทิศทางเดียวกัน  กระบวนการพิจารณาความจริงในพระพุทธศาสนา จะเป็นประโยชน์ต่อการวิจัยของนักศึกษาปริญญาเอกสาขาปรัชญาและพระพุทธศาสนา ตั้งแต่หัวข้อวิจัยที่ตนสงสัย การตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว นักศึกษาปริญญาเอกใช้หลักฐานเหล่านั้นเป็นข้อมูลสำหรับการวิเคราะห์ โดยการอนุมานความรู้หรือคาดคะเนความจริงเพื่อพิสูจน์ความจริงของเรื่องนั้น โดยใช้เหตุผล ซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญา ใช้เพื่ออธิบายความจริงของเรื่องนั้นอย่างสมเหตุสมผล และปราศจากความสงสัยใด ๆ อีกต่อไปเกี่ยวกับความเป็นจริงของหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา

๒.ที่มาของความรู้และระเบียบวิธีวิจัย

        การวิเคราะห์หาเหตุผลถึงความรู้และความจริงของเสาหินอโศกที่สร้างขึ้นมาและปักไว้ในดินแดนต่างๆ ที่พระพุทธเจ้าทรงเสด็จไปเผยแผ่หลักธรรมต่างๆ ในพระพุทธศาสนาเพื่อให้มนุษย์นั้นได้ข้ามพ้นจากมิจฉาทิฐิในความเชื่อว่าพระพรหมเป็นผู้สร้างมนุษย์ขึ้นมานั้น นอกจากมีการค้นพยานเอกสารเช่นพระไตรปิฎกและอรรถกถา และบันทึกของสมณะชาวจีนอีก๒ รูปก็ตาม แม้จะมีน้ำหนักรับฟังปราศจากข้อสงสัยในความจริงอีกต่อไปก็ตาม แต่ก็พยานวัตถุที่สร้างขึ้นมาในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช หลายพันแห่งที่สร้างขึ้นมาเป็นอนุสรณ์สถานล้วนแต่ทรงคุณค่าต่อประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง ควรที่จะนำใช้วิเคราะห์หาเหตุผลของความรู้ที่สมเหตุสมผลรับฟังปราศจากข้อสงสัยอีกต่อไป กล่าวคือ 

๒.๑ ทฤษฎีประจักษ์นิยม (Empiricism)  แนวคิดว่าความรู้ของมนุษย์ที่มนุษย์ใช้ศึกษาหาความรู้นั้น  ในทฤษฎีบ่อเกิดความรู้ของมนุษย์นั้นมีหลายทฤษฎีด้วยกัน ในที่นี้ขอใช้ทฤษฎีประจักษ์นิยมมีแนวคิดว่ามนุษย์คนหนึ่งคนใดรับรู้จากประสาทสัมผัสเพียงอย่างเดียว กล่่าวคือ ฉันรับรู้ความมีอยู่ของเสาหินอโศกนั้น จากการเดินทางไปแสวงบุญในพุทธสถานหลายแห่งในประเทศสาธารณรัฐอินเดีย โดยเฉพาะที่เมืองเวสาลี แคว้นวัชชี ในปัจจุบันเป็นอำเภอหนึ่งขึ้นกับรัฐพิหาร ประเทศสาธารณรัฐอินเดีย เสาหินอโศกตั้งอยู่กุฏาคารวัดป่ามหาวัน เป็นเสาหินที่สมบูรณ์ที่สุดในประเทศสาธารณรัฐอินเดีย      หันหน้าสู่เมืองกุสินารากับเสาหินอโศกอีกต้นหนึ่ง สร้างขึ้นมาเพื่อเป็นอนุสรณ์สถานจากรึกด้วยอักษรพราหมีตั้งอยู่ที่สวนลมพินีเมืองสิทธัตถะนคร ประเทศเนปาล เพื่อระลึกถึงการเสด็จมาเยือนของพระเจ้าอโศกมหาราชในปีที่ ๒๐ ของการครองราชย์สมบัติ   หลังจากพระเจ้าอโศกมหาราชได้มาเยือนแล้ว  ได้มีการสร้างเป็นวัดในพระพุทธศาสนาเพราะหลังจากนั้นประมาณอีก  ๒๕๓๘ ปีต่อมา ได้มีการขุดค้นโบราณสถานมายาเทวีวิหารพบห้องทำสมาธิของพระภิกษุจำนวน ๑๔ ห้อง เป็นต้น

      ๒.๒ แผนที่โลก Google Map เมื่อเราตรวจสอบแผนที่โลกแล้วเราค้นพบว่าสถานที่ตั้งเสาหินอโศกนั้น ตั้งอยู่กลางทุ่งนาในเขตเมือง Rampurva เป็นเมืองพื้นที่การเกษตรกรรมปลูกข้าวเป็นพืชหลักในช่วงฤดูฝนของทุก ๆ ปี และปลูกพืชไร่ตลอดทั้งปี เพราะประเทศสาธารณรัฐอินเดีย เป็นอาหารประเภทผักหรืออาหารเจเป็นส่วนใหญ่ ด้านทิศตะวันออกของเมืองนั้นจดคลองส่งน้ำมีชื่อ TirhutCanal เพื่อส่งน้ำจากแม่น้ำคันดักไปสู่พื้นที่ทำการเกษตรกรรมอันกว้างใหญ่ของชาวเมือง Rampurva ที่ทำการเพาะปลูกตลอดทั้งปี เมื่อวิเคราะห์จากแผนที่โลกของกูเกิลในประเทศสาธารณรัฐอินเดียนั้น เราค้นพบว่าเมือง Rampurva อยู่ใกล้กับแม่น้ำ Gandak River ใกล้กับชายแดนประเทศเนปาล สภาพทางภูมิศาสตร์เป็นที่ราบลุ่มเหมาะแก่การทำการเกษตรกรรมและระยะทางจากเมืองRampurwa ตั้งอยู่ในรัฐ Bihar ไปสู่เมือง Gorakhpur ในรัฐ U.P. ประมาณ ๑๑๓ กิโลเมตรและห่างจากเมืองกุสินาราประมาณ ๗๑.๓ กิโลเมตร เป็นต้น 

๓. มูลเหตุการสร้างเสาหินอโศกเดิมพระเจ้าอโศกมหาราชทรงนับถือศาสนาพราหมณ์ลัทธิพาเหียรปาสัณฑะ มีแนวคิดว่าสัตว์น้อยใหญ่มีตัณหาและทิฐ เป็นบ่วงมัดสัตว์ไว้ให้เวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏไม่มีวันสิ้นสุดต่อมาพระองค์ได้สติพิจารณาเห็นว่าสมณะเหล่านั้นไม่บริโภคอาหารปราศจากความสงบระงับไม่สำรวมอินทรีย์ ไม่ฝึกกิริยามารยาทให้น่าเลื่อมใสน่าศรัทธา เมื่อนิมนต์มาเข้าฉันเพลในพระราชวังแล้ว ทรงเห็นกิริยาไม่สำรวมระวังในวัตรปฏิบัติของสมณะเหล่านั้นแล้ว ทำให้พระองค์ทรงหมดพระราชศรัทธาเพราะไม่อาจเป็นที่พึ่งของพระองค์ได้ในยามทุกข์ยากของชีวิต เมื่อทรงพบสามเณรนิโครธที่สำรวมระวังในออกบิณฑบาตรผ่านหน้าพระราชวังของพระองค์ ทรงมีพระราชศรัทธาในคำสอนความไม่ประมาทของสามเณรนิโครธ หลังจากนั้นพระองค์ทรงมีพระราชจิตศรัทธาถวายภัตตาหารแด่พระภิกษุจำนวน ๖๐๐,๐๐๐ รูปในพระราชนิเวศน์หลังจากนั้นพระองค์ทรงพระราชทานทรัพย์จำนวน ๙๘ โกฏิ สร้างวัด สถูป และวิหารจำนวน ๘๔,๐๐๐ แห่งไว้ในพระพุทธศาสนา เป็นต้นดังปรากฎพยานหลักฐานในอรรถกถา มหาวิภังค์ ปฐมภาค เวรัญชกัณฑ์ [1] 

๓.มูลเหตุของการสร้างเสาหินอโศก ๒ ต้นนี้

       กล่าวคือพระเจ้าอโศกมหาราช เมื่อทรงมีพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนาแล้ว ทรงถวายภัตตาหารแด่พระภิกษุในพระราชนิเวศน์จำนวนหลายแสนครูปทุกวัน ทรงเสด็จมาปฏิบัติธรรมที่ใต้พระศรีมหาโพธิ์เป็นประจำ  ต่อมาเมื่อต้นพระศรีมหาโพธิ์ถูกทำลายด้วยพระนางดิษยรักษ์สั่งให้คนมาตัดจนหมดสภาพจะเป็นร่มเงาในพระพุทธศาสนาใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติบูชาอีกต่อไป ทรงพระราชทานทรัพย์สร้างวิหารตรงสถานที่พระพุทธเจ้าประทับตรัสรู้แจ้งใต้พระศรีมหาโพธิ์นั้นและทรงพิจารณาต่อไปอีกว่า ในกาลข้างหน้าความทรงจำของมนุษย์เกี่ยวกับพุทธสถานจะหมดไปตามกาลเวลาทรงโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างศาสนสถานขึ้นมาและค้นหาสังเวนียสถานในช่วงปีพ.ศ.๒๗๒- ๓๑๒ เพื่อให้ผู้คนที่เวียนว่ายตายเกิดในยุคหลังได้มาปฏิบัติบูชาพระพุทธเจ้าในสังเวชนียสถานต่อไป. 
           
-ความมีอยู่ของเสาหินทั้งสองต้นค้นพบชาวอังกฤษโดยอาศัยที่มาของความรู้จากหลักฐานของการบันทึกของสมณฟาเหียนและพระซัมกัมจังที่เก็บรักษาไว้ในประเทศจีนและแปลต้นฉบับจากภาษาจีนเป็นภาษาอังกฤษนำมาเป็นหลักฐานลายแทงค้นหาเสาหินทั้งสองแห่งนี้ตั้งอยู่ในรัฐพิหาร ประเทศอินเดียในเวลาปัจจุบัน เสาหิน ๒ ต้นตั้งตระหง่านมาหลายพันปีก่อนที่เสื่อมสลายลงไปตามกาลเวลา บนยอดเสาหินต้นหนึ่งประดับด้วยรูปสิงโตส่วนเสาหินอีกต้นหนึ่งประดับด้วยประติมากรรมรูปวัว.

 
-ความมีอยู่ของเสาหินทั้งสองต้น การศึกษาพระพุทธศาสนาให้เกิดความรู้ความเข้าใจในพุทธสถานที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้านั้น สิ่งที่เราควรกระทำอันดับแรกคือเราต้องศึกษารากเหง้าทางพระพุทธศาสนาที่บันทึกเป็นหลักฐานที่กล่าวไว้ในพระไตรปิฎกฉบับเถรวาท เพราะในพระไตรปิฎกจะรวบรวมข้อมูลต่างๆ ไว้ในตั้งอดีตจนถึงปัจจุบันเกือบสมบูรณ์ที่สุดเป็นหลักฐานช่วยวิเคราะห์ของการตีความหมาย และวิเคราะห์ได้เป็นอย่างดีเมื่อเจ้าหน้าที่กองโบราณคดีของอินเดียค้นพบว่า มีเสาหินสองต้นอยู่กลางทุ่งนาอันกว้างใหญ่ของเมืองรามปุรวา (Rampurva Bihar) นอนกลิ้งอยู่กับพื้น บนยอดเสาหินหนึ่งต้นบนยอดเสาหินมีรูปสิงโตตั้งอยู่  ส่วนเสาหินอีกต้นหนึ่งนั้นมีรูปวัวตั้งอยู่ ลักษณะของเสาหินอโศกที่พบนี้ สร้างขึ้นมามีลักษณะเดียวกับเสาหินหลายต้น  ที่ปักไว้ทั่วชมพูทวีป โดยเฉพาะสังเวชนียสถานทั้ง ๔ และมีการสลักอักษรพราหมีไว้บนเสาหินแสดงให้เห็นว่าเสาหินนี้สร้างขึ้นไว้ในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ส่วนจุดประสงค์ของการสร้างเสาหินนี้เพื่อเป็นพุทธสถานเกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าอย่างไรนั้นเป็นเรื่องที่น่าสนใจศึกษาหาความรู้ให้ได้ความจริง   

 

     ๓. พระไตรปิฎกเล่มที่๑๐ พระสุตตันตเล่มที่ ๒ ฑีฆนิกาย มหาวรรค มหาปรินิพพานสูตร ข้อที่ ๒๐๒ พระอานนท์ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญพระภิกษุทั้งหลายผู้จำพรรษาในทิศทั้งหลาย มาเข้าเฝ้าพระตถาคต ฯ ล ฯ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้เข้าพบ..อานนท์สังเวชนียสถานทั้ง ๔ แห่งนี้กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไป.....อานนท์ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งจาริกไปยังเจดีย์ จักมีจิตเลื่อมใสตายไป ชนเหล่านั้นทั้งหมดหลังตายไปชนเหล่านั้นทั้งหมดหลังจากตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์  

เราวิเคราะห์ได้ว่าพระเจ้าอโศกมหาราชทรงมีพระราชศรัทธาในหลักคำสอนของพระพุทธเจ้าทรงให้ความอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาทรงเสด็จไปปฏิบัติบูชาที่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ อันเป็นสถานที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าเป็นประจำและทรงปรารถนาเสด็จไปสู่โลกสวรรค์หลังจากสวรรคตแล้ว ขณะเดียวกันพระองค์ทรงไม่รู้ว่าสังเวชนียสถานนั้นตั้งอยู่ที่ไหนบ้างทรงตัดสินพระทัยออกเดินทางเพื่อแสวงบุญในแดนพุทธภูมิ (Buddhist Yatra) เพื่อค้นหาสถานที่ประสูติ ตรัสรู้ ปฐมเทศนาและปรินิพพานของพระพุทธเจ้าที่เรียกว่า"สังเวชนียสถานทั้ง๔" ทรงโปรดให้สร้างเสาหินปักไว้เป็นหลักฐานพร้อมกับจารึกอักษรพราหมีบนเสาหินอโศกไว้เป็นหลักฐานเกี่ยวกับสถานที่นั้นๆไว้ หลักฐานที่ชัดเจนที่สุดคือสถานที่แสดงธรรมครั้งแรกเรียกว่าปฐมเทศนามีการจารึกอักษรพราหมีไว้ และสถานที่ประสูติของเจ้าชายสิทธ้ตถะ เป็นต้น ทรงไว้เวลาไม่น้อยกว่า ๒๒  ปีในการค้นหาสังเวชนียสถานทั้ง ๔ ส่วนมูลเหตุที่ทำให้พระเจ้อโศกมหาราชนั้นค้นหาสังเวชนียสถานทั้ง ๔ นั้น ก็เป็นประเด็นของเรื่องราวที่น่าศึกษาไม่น้อย เพราะเราต้องการจากทราบเหตุผล ด้วยการอนุมานความรู้จากเอกสารในพระไตรปิฎกบันทึกของสมณฟาเหียนและสมณะถัมซั่มจัง เป็นต้น สมณะชาวจีนทั้งสองรูปที่เดินทางมาสู่ประเทศอินเดียในช่วงปีพ.ศ. ๙๐๐ และปี พ.ศ. ๑๑๗๐ หรือประมาณ ๑๕๐๐  ปีที่ผ่านมา. 

๓. ปริศนาธรรมบนหัวเสาหินพระเจ้าอโศกมหาราชที่รามปุรวะ 

    ผู้เขียนรับรู้เรื่องของเสาหินอโศกแห่งเมือง Rampurva จากภาพถ่ายที่คณะพระภิกษุสงฆ์จากประเทศไทยจำนวน ๑๒๐ รูปเดินธุดงค์ของคณะธรรมญาตตราในแดนพุทธภูมิเป็นเวลา ๓ เดือน เสาอโศกแห่ง Rampurva นั้น มีลักษณะไม่แตกต่างไปกว่าเสาหินอโศกกว่าที่อื่นแต่ที่แตกต่างออกไปจากเสาอโศกนั้นเสาหินต้นที่ ๑ หัวเสานั้นแกะสลักเป็นรูปสิงโต ส่วนอีกต้นหนึ่งนั้นเป็นรูปวัวกระทิง (Bull) นั้นผู้เขียนได้ผัสสะเรื่องของเสาหินอโศกที่Rampurwa แล้วเกิดความสงสัยว่า เสาหินอโศกที่มีรูปแกะสลักสิงโตและรูปวัวบนยอดเสานั้นมีความหมายว่าอย่างไร เป็นประเด็นที่เราต้องวิเคราะห์ตีความหมายจากปริศนาธรรมจากรูปแกะสลักสิงโตและรูปแกะสลักวัวกระทิงเหล่านี้ พยานหลักฐานชิ้นแรกที่เราควรนำมาวิเคราะห์ กล่าวคือ พระไตรปิฎกฉบับออนไลน์  เมื่อเราศึกษามูลเหตุของการสร้างวัดในพระพุทธศาสนา เสาหินอโศกที่สร้างขึ้นมาเพื่อเป็นอนุสรณ์สถานไว้โดยทั่วไปจะแกะสลักอักษรพราหมีไว้เป็นเครื่องระลึกการเสด็จมาเยือนของพระเจ้าอโศกมหาราช หรือหลักธรรมในทางพระพุทธศาสนา ที่สำคัญมีความเกี่ยวพันในเรื่องราวเกี่ยวข้องกับพระพุทธเจ้าทั้งสิ้นแต่เรื่องราวเหล่านั้นถูกรวบรวมไว้ในพระไตรปิฎกทั้งสิ้น  หลังจากพระเจ้าอโศกมหาราชได้โปรดเกล้า ฯ สร้างอนุสรณ์ วัด สถูป  เสาอโศกแสดงหลักฐานไว้ให้ผู้แสวงบุญได้ตั้งพุทธานุสสติระลึกถึงเรื่องของพระพุทธเจ้าในสถานที่นั้น ๆ  ในการปฏิบัติบูชา

 

๓.๑หัวเสาหินรูปสิงโต (The Lion Capital) เมื่อเราพิจารณาหลักฐานอ้างอิงในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๒ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๔ (ฉบับมหาจุฬาฯ) อังคุตตรนิการปัญจก-ฉักกนิบาตบทที่ ๙ สีหสูตรว่าด้วยพญาราชสี [๙๙ ] พระภิกษุทั้งหลายเวลาเย็น   พญาราชสีออกจากที่อาศัยแล้วบิดกายชำเลืองดูรอบๆ ทั้ง ๔ ทิศ  บรรลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้วก็หลีกไปหากินพญาราชสีห์นั้นถ้าแม้จะจับช้างก็จับได้แม่นยำ  ไม่พลาด  ถ้าแม้จะจับกระบือก็จับได้แม่นยำ ไม่พลาด ถ้าแม้จะเสือเหลือง ก็จับได้แม่นยำไม่พลาดที่เดียวข้อนั้น เพราะเหตุไรเพราะพญาราชสีห์นั้นคิดว่า"ช่องทางหากินของเราอย่าเสียไป" ภิกษุทั้งหลายคำว่าสีหะนี้เป็นชื่อตถาคตอรหันต์สัมมาสัมพุทธเจ้า อาการที่ตถาคตแสดงแก่บริษัทเป็นสีหนารถของตถาคตของแท้คือตถาคต

 

      ๑. แม้จะแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายก็แสดงโดยเคารพไม่แสดงโดยไม่เคารพ

      ๒. แม้จะแสดงธรรมแก่ภิกษุณีทั้งหลาย ก็แสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ 
     ๓. แม้จะแสดงธรรมแก่อุบาสถทั้งหลาย ก็แสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ
     ๔. แม้จะแสดงธรรมแก่อุบาสิกาทั้งหลาย ก็แสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ
     ๕. แม้จะแสดงธรรมแก่ปุถุชนทั้งหลาย ก็แสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพ  โดยที่สุดแม้จะแก่คนขอทานและพรานนก ก็แสดงโดยเคารพ ไม่แสดงโดยไม่เคารพข้อนั้นเพราะเหตุไร  ภิกษุทั้งหลาย เพราะถตาคตเป็นผู้หนักแน่นในธรรม เคารพธรรม. 
ความหมายในเชิงอรรถ๑. สีหนารถหมายถึง คำพูดที่ตรัสด้วยท่าทางอาจองไม่ทรงหวั่นเกรงผู้ใด  เพราะทรงมั่นพระทัยในศีล สมาธิ และปัญญาของพระองค์ (ทิ.สิ.ฏีกา  ๔๐๓/๔๓๒)

จากหลักฐานอ้างอิงในพระไตรปิฎก  อังคุตตรนิกาย ปัญจก- ฉักกนิบาต สีหสูตร ได้กล่าวถึง "พญาราชสิงห์"  ว่าเป็นชื่อเรียก  "พระตถาคตอรหันต์" สัมมาสัมพุทธเจ้า   ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยอาจหาญไม่หวั่นเกรงผู้ใด เพราะทรงมั่นพระทัยในศีล สมาธิ และปัญญา และทรงแสดงธรรมแก่ชนทุกวรรณะด้วยความเคารพในธรรม 

การตีความรูปสิงโตบนยอดเสาอโศกจึงเป็นตัวแทนขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า  ผู้ทรงองอาจ สง่างาม และทรงประกาศสัจธรรมความจริงอันสูงสุดเพื่อปลดเปลื้องความทุกข์ของมวลมนุษยชาติ  

๓.๒หัวเสาหินอโศกเป็นรูปวัวกระทิง(The Bull Capital) สัญลักษณ์แห่งพุทธสาวก

เมื่อเราพิจารณาหลักฐานอ้างอิงในทางภาษาบาลี ปรากฏคำว่า"วจฺฉกํ สกฺกจฺจํ อุปนิชฺฌายติแปลว่า "การจ้องดูลูกวัวอย่างสนใจจริงจัง" คำว่าสกฺกจฺจํหมายถึงความตั้งใจจริง เอาจริงเอาจัง และเคารพในกิจที่ทำ(วิ.ม.๕/๒๕๕/๑๙)และเทียบทีป.ปา.อ.๒๖๗/๑๔๗ องฺปญฺจก.อ.๓/๑๕๔/๕๙ และตามนัยองฺปญฺจก.อ. ๓/๙๙/๔๕  

การตีความว่ารูปวัวกระทิงบนยอดเสาหินอโศกอีกต้นหนึ่งนั้น สะท้อนถึงพุทธสาวกและพุทธบริษัท ๔ ได้แก่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เป็นต้น ผู้มีความเพียร และมีความตั้งใจจริงในการศึกษาและปฏิบัติยบูชาตามพระธรรมวินัย(มรรคมีองค์๘) นอกจากนี้ในมุมมองด้านการคุ้มครองชีวิตสัตว์ พระเจ้าอโศกมหาราชอาจทรงใช้สัญลักษณ์รูปวัวกระทิง ซึ่งเป็นสัตว์ป่าสำคัญในระบบนิเวศ เพื่อประกาศเป็นเขตอภัยทาน มิให้มีการล่าสัตว์หรือนำไปประกอบพิธีบูชายัญตามความเชื่อดังเดิม  

บทสรุป 

     การวิเคราะห์ปริศนาธรรมบนเสาหินอโศก ณ เมือง Rampurva Bihar สะท้อนให้เห็นว่าพระเจ้าอโศกมหาราชทรงมิได้สร้างเสาหินอโศกเหล่านี้ขึ้นเพียง เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานทางกายภาพหรือประกาศพระราชอำนาจทางการเมืองหากทรงซ่อน "สัญญลักษณ์เชิงปรัชญาพุทธไว้ผ่านรูปสิงโต(ตัวแทนของพระพุทธเจ้า ผู้ทรงประกาศสัจธรรม)รูปวัวกระทิง(ตัวแทนพุทธสาวกผู้มีความเพียรในการปฏิบัติธรรม) บทความวิเคราะห์นี้จึงไม่เพียงแต่ช่วยไขปริศนาทางประวัติศาสตร์โบราณคดีเท่านั้น แต่ยังเป็นองค์ความรู้ที่เป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อพระธรรมทูต นักศึกษาและผู้สนใจศึกษาพระพุทธศาสนา ให้ดำเนินไปในทิศทางที่ถูกต้อง และลึกซึ้งสืบไป 

นอกจากประเด็นด้านคติธรรมแล้ว  ข้อสงสัยที่ว่าสถานที่ตั้งเสาหินอโศกมีความสำคัญเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์สำคัญใด น่าหมายถึงสถานที่แสดงธรรมเรื่องใดเรื่องหนึ่งแก่พุทธสาวก ก่อนเสด็จสู่ปรินิพพานของพระพุทธเจ้า ยังเชื่อมโยงไปถึงพระราชวินิจฉัยเชิงจริยธรรมของพระเจ้าอโศกมหาราช เนื่องจากวัวกระทิง เป็นสัตว์ป่าสำคัญในระบบนิเวศ  พระองค์จึงทรงมุ่งมั่นที่จะปกป้องคุ้มครองสัตว์โลกทุกชนิด  มิใช่เพียงแต่มนุษย์  การสลักรูปวัวกระทิงบนเสาหิน จึงอาจเป็นพระราชปณิธานในการประกาศพื้นที่ดังกล่าวให้เป็น "เขตอภัยทาน" เพื่อคุ้มครองชีวิตสัตว์ป่า มิให้ถูกนำไปล่าหรือใช้ประกอบพิธีกรรมบูชายัญ ตามเชื่อดั้งเดิม ซึ่งถือเป็นการสะท้อนหลักเมตตาธรรมค้ำจุนโลกตามหลักการแห่งพุทธศาสนาอย่างแท้จริง

บรรณานุกรม 

[1] http://www.84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=01.0&i=1&p=3

(๑). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม: ๒๒ หน้า : ๑๖๙