แนวคิดทางญาณวิทยาว่าด้วยการผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะในปรัชญาพุทธภูมิ

แนวคิดทางญาณวิทยาต่อการผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะภายใต้กรอบปรัชญาพุทธภูมิ

(An Epistemology  Concepts  on  Prince Siddhartha's Renunciation  in Buddhaphumi Philsophy )     

๑.บทนำ ข้อเท็จจริงและปมปัญหาทางญาณวิทยาว่า   ด้วยการผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะ

               ภายใต้กรอบแนวคิดทางอภิปรัชญา   และญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมินั้น  แม้นักปรัชญาและพระสงฆ์ฝ่ายเถรวาท      และมหายานตลอดช่วงกว่า ๒,๖๐๐ ปีที่ผ่านมา       จะสืบทอดมติบอกเล่าว่าการผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะ    เกิดจากการเผชิญกับ  "เทวทูตทั้ง ๔"      (คนชรา คนป่วย       คนตายและนักบวช)       ระหว่างเสด็จประพาสพระอุทยานหลวง ณ   พระนครกบิลพัสดุ์          จนกลายเป็นความเชื่อกระแสหลักของชาวพุทธทั่วโลก         ทว่าในเชิงญาณวิทยามโนทัศน์ดังกล่าวเป็นเพียงการสร้างเหตุผล   เพื่ออธิบายปรากฏการณ์ผ่านมุมมองทางอารมณ์และศรัทธาเท่านั้น  

โดยทั่วไป มนุษย์ใช้อายตนะภายใน         เป็นสะพานเชื่อมโยงเข้าหาปรากฏการณ์ธรรมชาติและเหตุการณ์ทางสังคม       เมื่อรับรู้สิ่งใดแล้ว  จิตใจจะแปรสภาพผัสสสะนั้นให้กลายเป็น    "หลักฐานทางอารมณ์" (สัญญา) และบันทึกไว้ในจิต       ทว่าธรรมชาติของจิตไม่ได้หยุดอยู่เพียงการบันทึก หากแต่มีกระบวนคิดคำนวนและปรุงแต่ง (สังขารขันธ์)  ซึ่งมนุษย์มักใช้เหตุผลเป็นเครื่องมือปรัชญาในการอธิบายข้อเท็จจริงนั้นแก่สาธารณชน  

อย่างไรก็ตาม       เนื่องจากอายตนะภายในของมนุษย์ มีขีดจำกัด ทั้งยังต้องเผชิญอคติ ๔ ประการ  (ความไม่รู้ ความกลัว  ความเกลียดชัง และความหลง) ชีวิตมนุษย์ส่วนใหญ่  จึงตกอยู่ในความมืดบอด  ขาดปัญญาที่จะแยกแยะระหว่างความจริงตามสมมติขึ้น (สมมติสัจจะ) และความจริงขั้นสูงสุด (ปรมัตถสัจจะ)     

ในยุคก่อนพุทธกาล              แคว้นสักกะปกครองด้วยระบบสามัคคีธรรมภายใต้กฎหมายระบบวรรณะ      และอยู่ใต้อิทธิของ "รัฐศาสนาพราหมณ์"    ซึ่งกลุ่มพราหมณ์ในฐานะนักตรรกศาสตร์และที่ปรึกษากษัตริย์     ได้บูรณาการคัมภีร์พระเวทเข้ากับโครงสร้างทางการเมือง  โดยใช้อนุมานเชิงตรรกะว่า    พระพรหมทรงสร้างมนุษย์จากพระวรกายของพระองค์เอง        จึงแบ่งประชาชนออกเป็น  ๔ วรรณได้แก่  วรรณะพราหมณ์      วรรณะกษัตริย์         วรรณะแพศย์และวรรณะศูทร  พร้อมกำหนดบทบาทหน้าที่ไว้อย่างตายตัว 

เมื่อระบบความเชื่อพราหมณ์          ประกาศบังคับใช้เป็นกฎหมายจารีตประเพณีในอาณาจักรสักกะจึงสร้างสภาพบังคับและข้อห้ามอันเข้มงวด  โดยเฉพาะการห้ามมีความสัมพันธ์ทางเพศ     หรือแต่งงานข้ามวรรณะ  รวมถึงการห้ามปฏิบัติหน้าที่ข้ามวรรณะ        ทว่าชาวสักกะผู้ซึ่งเกิดมาพร้อมด้วยความไม่รู้ (อวิชชา)   และกิเลสตัณหามักขาดสติยับยั้งชั่งใจ  เมื่อฝ่าฝืนจารีตประเพณี เช่น  ความรักข้ามวรรณะหรือปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น     จะถูกลงทัณฑ์รุนแรง ด้วยการขับไล่ออกจากชุมชนกลายเป็นคนไร้บ้าน     สูญเสียสิทธิ เสรีภาพ และหน้าที่ตามกฎหมายวรรณะไปตลอดชีวิต   โดยเฉพาะพราหมณ์อ้างว่าเป็นการลงโทษจากเบื้องต้นหรือที่เรียกว่า "พรหมทัณฑ์"

ในมิติประวัติศาสตร์ทางปรัชญา         เมื่อพระเจ้าอโศกมหาราชทรงส่งพระธรรมทูตจากราชอาณาจักรโมริยะ      ไปเผยแผ่พระพุทธศาสนายังโลกตะวันตก    นักปรัชญาตะวันตก (โดยเฉพาะในอังกฤษและฝรั่งเศส) ได้นำระเบียบวิธีคิดและการใช้เหตุผลเชิงพุทธไปประยุกต์ใช้ทว่าสังคมตะวันตกยังติดกับดักอยู่ในทฤษฎีระดับโลกียปัญญา  คือใช้เหตุผลเพื่ออธิบายการมีอยู่ของเทพเจ้าหรือพระผู้สร้าง       และมิได้นำอริยมรรคมีองค์ ๘  ไปปฏิบัติเพื่อเข้าถึงปรมัตถธรรม    การศึกษาของตะวันตกจึงหยุดอยู่เพียง "หลักตรรกะเชิงทฤษฎี"          ที่ไม่อาจปลดปล่อยจิตวิญญาณให้พ้นจากความมืดบอดของชีวิตได้

๒.ญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิ :  ขีดจำกัดของเหตุผลและการพิสูจน์ความจริง  

                  เมื่อนักตรรกะศาสตร์และนักปรัชญาโบราณ (รวมถึงนักปรัชญาตะวันตกในยุคหลัง  เช่น    ในประเทศอังกฤษและฝรั่งเศสที่ใช้เหตุผลเชิงเดี่ยวสร้างลัทธิล่าอาณานิคม) พยายามอธิบายความจริงของโลก  จักรวาล  หรือการมีอยู่เทพเจ้า       สิ่งที่พวกเขาทำได้มีเพียงการแสดงความคิดเห็นผ่าน     "ปฏิภาณทางตรรกะและการคาดคะเน"  ซึ่งคลุมเครือ           แปรเปลี่ยนตามอคติส่วนตนและมีโอกาสผิดพลาดสูงวิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงปฏิเสข    ที่จะเชื่อถือถ้อยคำบอกเล่าเหล่านั้นในทันทีโดยปราศจากการสืบค้นเชิงประจักษ์

กรณีศึกษาในข้อสงสัยเชิงญาณวิทยาและการพิสูจน์"พรหมทัณฑ์"  

             เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงทราบเรื่องราวของกลุ่มจัณฑาล    ที่ถูกขับไล่ด้วยข้ออ้างเรื่อง  "พรหมทัณฑ์" พระองค์ทรงไม่เชื่อคำอธิบายของพราหมณ์ในทันที            แต่ทรงตั้งข้อสงสัยและซักถามพราหมณ์ผู้ประกอบพิธีบูชายัญว่า    "ใครเคยเห็น หรือสามารถยืนยันที่มาของพระพรหมได้จริง? "      ซึ่งไม่มีพราหมณ์คนใดสามารถให้คำตอบเชิงประจักษ์ได้เลย

แม้ในยุคหลังพุทธกาล     วิธีการให้เหตุผลของพระพุทธเจ้า    ซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญาและนักตรรกะชาวอินเดียโบราณ   จะถูกเผยแผ่ไปยังโลกตะวันตก    ผ่านพระธรรมทูตแห่งราชอาณาจักรโมริยะ    และการบันทึกเรื่องราวของบาทหลวงตะวันตก  ที่เดินทางมายังตะวันออก จนนักปรัชญาตะวันตกนำไปต่อยอด    จนเกิดความเจริญรุ่งเรืองทางความคิดแบบมีเหตุผล ทว่าการคิดของนักตรรกะและนักปรัชญานั้น   เป็นเพียงการแสดงทัศนะตามหลักเหตุผลและการคาดคะเนความจริงเท่านั้น     บางครั้งก็ถูกต้องบางครั้งก็ไม่ถูกต้อง         บางครั้งก็คลาดเคลื่อนทั้งนี้เพราะมนุษย์มีข้อจำกัดทางกายภาพของอายตนะภายในประกอบกับอคติส่วนตน (ความไม่รู้ ความกลัว  ความเกลียดชังและความรัก)      ชีวิตของพวกเขาจึงยังวนเวียนอยู่กับความมืดมน   ขาดความสามารถในการใช้เหตุผล เพื่อเข้าถึงความจริงอันสมบูรณ์

 แม้ในยุคต่อมา    ปัญญาชนและนักวิทยาศาสตร์จะพยายามก้าวข้ามขีดจำกัดของอายตนะภายใน     โดยการสร้างมือตรวจสอบข้อเท็จจริง เช่น กล้องโทรทรรศน์เพื่อสำรวจดวงดาวอันห่างไกล          หรือกล้อง จุลทรรศน์เพื่อศึกษาโลกจุลภาค(ระดับสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก)    พร้อมทั้งย่อยอดองค์ความรู้เชิงวัตถุตลอดมา จนนำไปสู่นวัตกรรมคอมพิวเตอร์ อินเตอรืเน็ต และแอพพริเคชั่นในปัจจุบัน     ซึ่งวิศวกรคอมพิวเตอร์ได้นำมาประยุกต์ใช้จัดเก็บและสืบค้นคัมภีร์พระไตรปิฎก   เช่น (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยและฉบับหลวง)         อำนวยความสะดวกให้ค้นคว้าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์     การเมืองและศาสนาโบราณในพระไตรปิฎกทั้ง ๔๕ เล่ม และอรรถกถา ๙๑ เล่มได้อย่างแม่ยำ โดยไม่ต้องเปิดอ่านทีละหน้าเช่นในอดีต

กระนั้นก็ตาม            ปรัชญาพุทธภูมิได้ชี้ให้เห็นว่าแม้เทคโนโลยี่และวิทยาศาสตร์จะก้าวไกลเพียงใด     แต่มันเป็นเพียงความรู้ระดับ "สมมติสัจจะ" ที่ตอบสนองความอยากรู้อยากเห็นทางกายภาพเท่านั้น   มนุษย์ยังคงมีข้อจำกัดในการเข้าถึง "ปรมัตถสัจจะ"        (เช่นสภาวะธรรมขั้นสูง นิพพาน หรือกฎแห่งกรรม)  ตราบใดที่ยังไม่ได้ลงมือปฏิบัติและพัฒนาจิตใจ ตามแนวทางอริยมรรคมีองค์ ๘ ด้วยตนเอง 

๓.  ทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด กระบวนการและโครงสร้างแห่งความรู้ (The Origin of  Knowledge)   

                กระบวนทัศน์ทางญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิ ชี้ให้เห็นว่ามนุษย์ไม่อาจเข้าถึงความจริงแท้ได้     ตราบใดที่อายตนะภายในยังอยู่ภายใต้และอคติ ๔  ประการ         (ฉันทาคติ โทสาคติ  โมหาคติ  และภยาคติ)         ดังนั้น การตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ของเจ้าชายสิทธัตถะต่อระบบวรรณะและ "พรหมทัณฑ์"      จึงไม่ใช่เพียงการท้าทายจารีตของพราหมณ์โบราณ       แต่หากเป็นการเปิดฉาก "การแสวงหาความรู้เชิงประจักษ์" ที่ก้าวพ้นตรรกะคาดเดา      ลัทธิบอกเล่า (อนุสสวะ)หรือ ข้ออ้างอิทธิฤทธิ์ปาฏิหารย์ เพื่อไขปมปัญหาว่า"เหตุใดเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงตัดสินพระทัยผนวช"   เราจึงต้องพิจารณาผ่านโครงสร้างญาณวิทยาดังนี้   

             ต้นกำเนิดแห่งความรู้ (The Origin of Knowledge)ในทางปรัชญา   พระพุทธศาสนา และวิทยาศาสตร์       ความรู้ของมนุษย์ไม่ได้เกิดขึ้นจากการประทาน        หรือการดลบันดาลของเทพเจ้าหรือพระพรหม       หากแต่มีจุดเริ่มต้นที่ "จิต" ซึ่งใช้อายตนะภายใน  (ตา หู จมูก ลิ้น  กาย ใจ) เชื่อมโยงเข้ากับโลกภายนอก  เมื่อผัสสะเกิดขึ้น  จิตจะบันทึกร่องรอยเหล่านั้นไว้เป็น "สัญญา"  (หลักฐานทางอารมณ์) จากนั้นธรรมชาติของจิตจะนำสัญญาเหล่านั้นเข้าสู่กระบวนการของ "สังขารขันธ์"  (กระบวนการคิดคำนวณและปรุงแต่ง)       เพื่อวิเคราะห์ปรับแต่ง และสร้างเหตุผลในการอธิบายปรากฏการณ์รอบตัว    

ดังนั้น ต้นกำเนิดของแห่งความรู้แท้จริง  จึงประดิษฐานอยู่ในจิตใจของมนุษย์เอง  มิใช่ถ้อยคำศักดิ์สิทธิ์ในคัมภีร์ปราศจากการพิสูจน์แต่อย่างใด