แนวคิดทางญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิ : การผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะ

แนวคิดทางญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิ  :   การผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะ

(Epistemology  Concepts  in Buddhaphumi Philosophy : The Ordination  of  Prince Siddhartha)  

๑.บทนำ ข้อเท็จจริงและปมปัญหาทางญาณวิทยาว่าด้วยการผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะ

                    ตามกรอบแนวคิดทางอภิปรัชญาและญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมินั้น       แม้นักปรัชญาในสมัยหลังพุทธกาล       จะสามารถวางหลักการที่จะเป็นแนวปฏิบัติเพื่อให้บรรลุเป้าหมายที่กำหนดไว้ (อุดมการณ์)             และใช้เหตุผลส่วนตน    และอธิบายมูลเหตุของการผนวชของเจ้าชายสิทธัตถะ     โดยระบุว่าเกิดขึ้นจากการที่พระองค์ทรงเผชิญ  "เทวทูตทั้ง ๔" (นิมิต  ๔ อย่าง)   อันได้แก่  คนชรา  คนป่วย  คนตาย และนักบวช       ขณะเสด็จประพาสอุทยานหลวงนอกพระนครกบิลพัสดุ์      คติความเชื่อนี้ถูกสืบทอดผ่านคำเทศนาของพระภิกษุทั้งฝ่ายเถรวาทและมหายานในวัดต่าง ๆ ทั่วโลก      มติบอกเล่านี้เดินทางเดินทางผ่านกาลเวลามานานกว่า ๒,๖๐๐  ปี      จนชาวพุทธส่วนใหญ่ยอมรับโดยปริยายว่าเป็นความจริงแน่นอน    อันเกิดจากความเลื่อมใส ศรัทธาต่อพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งสูงสุด  

                โดยทั่วไป มนุษย์ใช้อายตนะภายใน (ประสาทสัมผัสและใจ) เป็นสะพานเชื่อมโยงเข้าหาปรากฏการณ์ธรรมชาติและเหตุการณ์ทางสังคม   เมื่อรับรู้สิ่งใดแล้ว   จิตใจจะแปรสภาพผัสสสะ  นั้นให้กลายเป็น "หลักฐานทางอารมณ์" (สัญญา)  บันทึกไว้ในจิต  ทว่าธรรมชาติของจิตไม่ได้ หยุดอยู่เพียงการบันทึก    แต่มันมีสภาวะคิดคำนวนและปรุงแต่ง (สังขารขันธ์)  มนุษย์มักใช้เหตุผล เป็นเครื่องมือปรัชญาในการอธิบายข้อเท็จจริงนั้นแก่สาธารณชน  

                     อย่างไรก็ตาม เนื่องจากอายตนะภายในของมนุษย์     มีขีดจำกัดทั้งยังมีแนวโน้มที่จะตกอยู่ใต้กฎของอคติ ๔ ประการ    (ความไม่รู้ ความกลัว  ความเกลียดชัง และความหลง)  ชีวิตมนุษย์ส่วนใหญ่ตกอยู่ในความมืดบอด      ขาดปัญญาที่จะแยกแยะระหว่างความจริง    ความจริงโดยสมมติขึ้น (สมมติสัจจะ) และความจริงขั้นสูงสุด (ปรมัตถสัจจะ)     ยุคก่อนพุทธกาล  แคว้นสักกะ        (Sakka Country) ปกครองด้วยระบบสามัคคีธรรมตามกฎหมายระบบวรรณะ  และตกอยู่ภายใต้อิทธิของ "รัฐศาสนาพราหมณ์"             กลุ่มพราหมณ์ผู้ทำหน้าที่นักตรรกศาสตร์  และที่ปรึกษากษัตริย์ได้บูรณาการคัมภีร์พระเวทเข้าโครงสร้างทางการเมือง  โดยอ้างเหตุผลเชิงตรรกะว่า     เมื่อพระพรหมเป็นผู้สร้างมนุษย์จากพระวรกายของพระองค์เอง  จึงระบบวรรณะขึ้นมา เพื่อกำหนดสิทธิและหน้าที่มนุษย์ที่พระพรหมสร้างขึ้นมานั้นได้ปฏิบัติหน้าที่ตามวรรณะของตน   โดยแบ่งประชาชนออกเป็น  ๔ วรรณได้แก่  วรรณะพราหมณ์ วรรณะกษัตริย์ วรรณะแพศย์และวรรณะศูทร โดยกำหนดหน้าที่ตายตัว 

               เมื่อระบบความเชื่อพราหมณ์  ประกาศบังคับใช้เป็นกฎหมายจารีตประเพณีในอาณาจักรสักกะ   มันได้สร้างสภาพบังคับและข้อห้ามที่รุนแรง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง        การห้ามมีความสัมพันธ์ทางเพศหรือแต่งงานข้ามวรรณะ และการห้ามไม่ให้พวกเขาปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น   ทว่าชาวสักกะผู้ซึ่งเกิดมาพร้อมด้วยความไม่รู้ (อวิชชา)และกิเลสตัณหา         มักขาดสติยับยั้งชั่งใจ จนเกิดความรักข้ามวรรณะขึ้น  เมื่อกระทำผิดต่อกฎมณเทียร และจารีตประเพณี     พวกเขาจะถูกลงทัณฑ์จากสังคมอย่างรุนแรง    ด้วยการขับไล่ออกจากชุมชน  กลายเป็นคนไร้บ้าน         และสูญเสียสิทธิ เสรีภาพ และหน้าที่ตามกฎหมายวรรณะไปตลอดชีวิตไม่อาจกลับคืนสู่สถานะเดิมทางสังคม  โดยคนในสังคมยุคนั้นอ้างว่า เป็นการลงโทษจากพระพรหม หรือที่เรียกว่า "พรหมทัณฑ์"

                    ในมุมมองทางประวัติศาสตร์ปรัชญา    ยุคหลังพุทธกาล  พระเจ้าอโศกมหาราชทรงส่งพระธรรมทูตจากราชอาณาจักรโมริยะ  ไปเผยแผ่พระพุทธศาสนายังโลกตะวันตก    นักปรัชญาตะวันตกได้นำระเบียบวิธีคิด และการใช้เหตุผลเชิงพุทธไปประยุกต์ใช้ ทว่า สังคมตะวันตกยังคงติดกับดักอยู่ในทฤษฎี(โลกียปัญญา)   พวกเขาใช้เหตุผล ทางพุทธศาสนาเพื่อไปอธิบายการมีอยู่ของเทพเจ้า หรือพระผู้สร้าง  และเมื่อยังไม่ได้นำอริยมรรคมีองค์ ๘  ไปปฏิบัติเพื่อเข้าถึงปรมัตถธรรม การศึกษาเหล่านั้น  จึงเป็นเพียงแค่ "หลักตรรกะเชิงทฤษฎี"   ที่ไม่สามารถนำพาจิตวิญญาณให้พ้นจากความมืดบอดของชีวิตได้

๒.ญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิ :  ขีดจำกัดของเหตุผลและการพิสูจน์ความจริง  

                  เมื่อนักตรรกะศาสตร์          และนักปรัชญาในอดีต (รวมถึงนักปรัชญาตะวันตกในยุคหลัง  เช่น      ในประเทศอังกฤษและฝรั่งเศสที่ใช้เหตุผล เชิงเดี่ยวสร้างลัทธิล่าอาณานิคม)    พยายามอธิบายความจริงของโลก  จักรวาล  หรือการมีอยู่เทพเจ้า  พวกเขาทำได้เพียงแสดงความคิดเห็นผ่าน  "ปฏิภาณทางตรรกะและการคาดคะเน"  ซึ่งมีโอกาสผิดพลาด  คลุมเครือ          และแปรเปลี่ยนไปตามอคติส่วนตน  วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงปฏิเสข    ที่จะเชื่อถือถ้อยคำบอกเล่าเหล่านั้น  ในทันที โดยปราศจากการสืบค้นเชิงประจักษ์

ตัวอย่างเช่น   เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงทราบเรื่องราวของกลุ่มจัณฑาล ที่ถูกขับไล่ให้เร่ร่อนไปตามท้องถนนด้วยข้ออ้างเรื่อง "พรหมทัณฑ์"  พระองค์ทรงไม่ปักใจเชื่อคำอธิบายของพราหมณ์   แต่ทรงตั้งข้อสงสัยเชิงญาณวิทยา          และทรงสืบค้นความจริงด้วยการซักถาม พราหมณ์ผู้ประกอบพิธีบูชายัญว่า "ใครเคยเห็น หรือสามารถยืนยัน ที่มาของพระพรหมได้จริง? "    ซึ่งไม่มีใครสามารถตอบคำถามเชิงประจักษ์ได้เลย

อย่างไรก็ตาม สังคมในโลกตะวันตกยังคงมืดมน  เพราะนักปรัชญาตะวันตกใช้เหตุผลทางพระพุทธศาสนาเพื่ออธิบายความจริงของชีวิตมนุษย์และสร้างความเข้าใจในความจริงที่อยู่เหนือความเข้าใจของมนุษย์        นั่นคือ การมีอยู่ของเทพเจ้าจากมุมมองของนักปรัชญาตะวันตก  อย่างไรก็ตามเหตุผลดังกล่าวเป็นทฤษฎีแห่งสัจธรรมเท่านั้น  เมื่อชาวตะวันตกไม่ได้ปฏิบัติตามมรรคมีองค์ ๘      เพื่อเข้าถึงความจริงขั้นปรมัตถ์แล้ว     การศึกษาการใช้เหตุผลเชิงปรัชญานั้นเป็นการศึกษาเชิงทฤษฎีเท่านั้น ไม่ใช่การปฏิบัติเพื่อเข้าถึงสัจธรรมของชีวิต  พวกเขาไม่สามารถบรรลุถึงความจริงของชีวิตได้ ดังนั้น ผู้คนในโลกตะวันตกจึงยังคงดำรงชีวิตอยู่ในความมืดมนต่อไป

              ในสมัยอินเดียโบราณ    พราหมณ์บางคนเป็นนักตรรกศาสตร์และนักปรัชญา     มักอธิบายความคิดเห็นเกี่ยวกับความจริงของตนโดยใช้เหตุผลและคาดคะเนความจริง    การให้เหตุผลของพวกเขาบางครั้งก็ถูกต้องในการอธิบายความจริง บางครั้งก็ไม่ถูกต้อง   บางครั้งพวกเขาก็อธิบายความจริงด้วยวิธีนี้      บางครั้งก็แบบนั้น    เมื่อเหตุผลเกี่ยวกับความจริงของคำตอบของนักตรรกศาสตร์หรือนักปรัชญาคลุมเครือและไม่ชัดเจน         วิญญูชนเช่นเจ้าชายสิทธัตถะแห่งราชวงศ์ศากยะ หรือพระพุทธเจ้าจะทรงไม่เชื่อความคิดเห็นของพราหมณ์  ซึ่งเป็นนักตรรกะหรือนักปรัชญาในเรื่องดังกล่าว        และจะไม่ยอมรับความคิดเห็นของพราหมณ์ว่า เป็นความรู้ที่แท้จริงในเรื่องดังกล่าว          ยกตัวอย่างเช่นเจ้าชายสิทธัตถะทรงได้ยินเรื่องราวเกี่ยวกับ "จัณฑาล"    ถูกพระพรหมลงโทษตามกฎหมายวรรณะและจารีตประเพณีแล้ว      จัณฑาลเหล่านี้ถูกบังคับให้เร่ร่อนไปตามท้องถนนในนครใหญ่ไปตลอดชีวิต   พระองค์ทรงไม่ได้เชื่อทันทีว่าเรื่องราวนี้เป็นความจริง          พระองค์ทรงสงสัย  ข้อเท็จจริงของเรื่องนี้       พระองค์จึงทรงสืบหาข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานต่าง ๆ    เช่น    คำให้การของพยานจากพราหมณ์นิกายต่าง ๆ ที่อ้างว่า      สื่อสารกับเทพเจ้าเป็นประจำผ่านพิธีบูชายัญเพื่อขอพรให้ความปรารถนาของมนุษย์         อย่างไรก็ตามเมือพระองค์ทรงซักถามถึงที่มาของพระพรหมก็ไม่มีใครสามารถตอบได้  เป็นต้น       

                  ในยุคหลังพุทธกาล เมื่อวิธีการให้เหตุผลของพระพุทธเจ้าซึ่งเป็นเครื่องมือของนักปรัชญาและนักตรรกะชาวอินเดียโบราณ  ได้ถูกเผยแผ่ไปโลกตะวันตกผ่านพระธรรมทูตต่างประเทศแห่งราชอาณาจักรโมริยะและการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ของบาทหลวงชาวตะวันตก    ไปยังตะวันออกไกล     พวกเขาเขียนจดหมายเหตุเล่าถึงอุปสรรคการเผยแผ่คำสอนของศาสนาคริสต์ในดินแดนต่าง ๆ ทั่วโลก         บันทึกเรื่องราวเหล่านั้น    โดยเฉพาะคัมภีร์พระพุทธศาสนาไปยังประเทศของพวกเขา เพื่อพัฒนาความรู้เหล่านั้น          ไปพัฒนาเป็นความรู้ของพวกเขาโดยนักปรัชญาตะวันตกนำความรู้ของพระพุทธศาสนา      ไปประยุกต์ใช้กับปรัชญาตะวันตกทำให้การคิดแบบมีเหตุผลในโลกตะวันตกเจริญรุ่งเรืองมาก โดยเฉพาะอังกฤษและฝรั่งเศส    พวกเขามีความคิดแบบมีเหตุผล โดยใช้เหตุผลครอบงำความคิดของผู้คน เพื่อไล่ล่าอาณานิคมต่าง  ๆ  ทั่วโลก    

             อย่างไรก็ตาม       การคิดของนักตรรกะและนักปรัชญาที่มีเหตุผลในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ก็เป็นเพียงการแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับความจริงตามหลักเหตุผลและการคาดคะเนความจริงเท่านั้น    อย่างไรก็ตามการใช้เหตุผลของนักปรัชญาและนักตรรกะนั้น  บางครั้งก็ถูกต้องบ้าง  บางครั้งไม่ถูกต้อง  บางครั้งก็ให้เหตุผลแบบนี้บางครั้งก็ให้เหตุผลแบบนั้นทั้งนี้เนื่องจากนักปรัชญาและนักตรรกะ ซึ่งเป็นมนุษย์มีลักษณะของอายตนะภายในร่างกายที่มีข้อจำกัดในการรับรู้สิ่งต่าง ๆ ยิ่งไปกว่านั้น มนุษย์ยังมีอคติต่อผู้อื่นเนื่องจากความไม่รู้ ความกลัว  ความเกลียดชังและความรัก  เป็นต้น        พวกเขามักจะยืนกรานข้อเท็จจริงเพื่อเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง    ชีวิตของพวกเขาจึงเต็มไปด้วยความมืดมน ขาดความสามารถในการใช้เหตุผล    เพื่ออธิบายความจริงของเรื่องใดเรื่องหนึ่งได้อย่างสมเหตุสมผล     

              ในยุคต่อมานักวิทยาศาสตร์ได้ก้าวข้ามข้อจำกัดของอายตนะภายในของตนเองด้วยการสร้างมือตรวจสอบ เช่น     กล้องโทรทรรศน์ เพื่อสำรวจดวงดาวอันห่างไกลหรือกล้องจุลทรรศน์       เพื่อศึกษาโลกจุลภาคระดับสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก      เป็นการสืบทอดและต่อยอดความรู้เชิงวัตถุอย่างไม่มีวันสิ้นสุดและเปิดเส้นทางการศึกษาใหม่   ๆ ในหัวข้อเหล่านี้      และโครงการงานวิจัยที่มีคุณค่ามากมายที่เอื้อต่อการพัฒนาสังคมได้รับการอนุรักษ์ไว้และสามารถพัฒนาต่อไป (สืบสาน) และต่อยอดความรู้เหล่านั้นเพื่อประโยชน์มากยิ่งขึ้น 

          จนกระทั่ง    นักวิทยาศาสตร์ได้พัฒนาสู่นวัตกรรมคอมพิวเตอร์อินเตอร์เน็ตและแอพริเคชั่นดิจิทัลในปัจจุบัน     ซึ่งวิศวกรคอมพิวเตอร์ได้นำมาประยุกต์ใช้จัดเก็บและค้นคว้าคัมภีร์พระไตรปิฎก     เช่น (ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยและฉบับหลวง)  ช่วยอำนวยความสะดวกให้ผู้เรียนสามารถพิมพ์สืบค้นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ การเมืองและศาสนาโบราณในพระไตรปิฎกทั้ง ๔๕ เล่ม และอรรถกถา ๙๑ เล่มได้อย่างแม่ยำ โดยไม่ต้องเปิดอ่านทีละหน้าอย่างในอดีตทว่าปรัชญาพุทธภูมิชี้ให้เห็นว่าแม้เทคโนโลยี่วิทยาศาสตร์จะก้าวไกลเพียงใด       แต่มันเป็นเพียงความรู้ระดับ "สมมติสัจจะ" ที่สนองความอยากรู้อยากเห็นทางกายภาพเท่านั้น มนุษย์ยังคงมีข้อจำกัดในการเข้าถึง "ปรมัตถสัจจะ"        (เช่นสภาวะธรรมขั้นสูง นิพพานหรือกฎแห่งกรรม)  ตราบใดที่ยังไม่ได้ลงมือปฏิบัติพัฒนาจิตตามอริยมรรคมีองค์ ๘ ด้วยตนเอง 

๓.  ทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด กระบวนการและโครงสร้างแห่งความรู้ (The Origin of  Knowledge)   

                กระบวนทัศน์ทางญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิ ชี้ให้เห็นว่ามนุษย์ไม่อาจเข้าถึงความจริงแท้ได้             เนื่องจากมนุษย์มีอายตนะภายในตกอยู่ใต้ข้อจำกัดในสำหรับการรับรู้เหตุการณ์ในชีวิต         และอคติ ๔  ประการ   (ฉันทาคติ โทสาคติ  โมหาคติ  และภยาคติ)    การตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ของเจ้าชายสิทธัตถะต่อระบบวรรณะและ "พรหมทัณฑ์"        ไม่เพียงแต่เป็นการท้าทายจารีตพราหมณ์โบราณแต่หากเป็นการเปิดฉาก   "การแสวงหาความเชิงประจักษ์" ที่ก้าวพ้นตรรกะคาดเดา      ลัทธิบอกเล่า (อนุสสวะ)   หรือ ข้ออ้างอิทธิฤทธิ์ศักดิ์สิทธิ์

             เพื่อไขปมปัญหาว่า "เหตุใดเจ้าชายสิทธัตถะจึงทรงตัดสินพระทัยผนวช"   เราจึงต้องพิจารณาผ่านโครงสร้างญาณวิทยา ๔  มิติ ดังต่อไปนี้   

            ๒.๑.ต้นกำเนิดแห่งความรู้ (The Origin of Knowledge)  โดยทั่วไปแล้ว   ความรู้ของทางปรัชญา              พระพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์นั้น     ถือเป็นความรู้ของมนุษย์ไม่ได้มาจากคำประทานของเทพเจ้า   หรือการดลบันดาลของพระพรหม    หากแต่มีจุดเริ่มต้นที่  "จิต"     ซึ่งใช้อายตนะภายใน  (ตา หู จมูก ลิ้น  กาย ใจ)  เชื่อมโยงเข้ากับโลกภายนอก     เมื่อผัสสะเกิดขึ้น  จิตจะบันทึกร่องรอยเหล่านั้นไว้เป็น "สัญญา"  (หลักฐานทางอารมณ์)    จากนั้นธรรมชาติของจิตจะนำสัญญาเหล่านั้น      เข้าสู่กระบวนการของของ "สังขารขันธ์"  (กระบวนการปรุงแต่งและคิดคำนวณ)    เพื่อวิเคราะห์ ปรับแต่งและสร้างเหตุผลในการอธิบายปรากฏการณ์รอบตัว   ดังนั้น ต้นกำเนิดของแห่งความรู้แท้จริง  จึงประดิษฐานอยู่ในจิตใจของมนุษย์เอง มิใช่ถ้อยคำศักดิ์สิทธิ์ในคัมภีร์ไร้การพิสูจน์