แนวคิดเรื่องสุนทรียศาสตร์ในปรัชญาพุทธภูมิ : จิตใจของมนุษย์ในม่อนแจ่ม

แนวคิดเรื่องสุนทรียศาสตร์ในปรัชญาพุทธภูมิ :   จิตใจของมนุษย์ในม่อนแจ่ม

The Concepts of  Aesthetics in Buddhaphumi Philosophy  :  The  Human Mind in Mon cham

           สุนทรียศาสตร์เป็นสาขาหนึ่งของปรัชญาที่เกี่ยวข้องกับความงาม     สิ่งสวยงามในธรรมชาติหรืองานศิลปะ  [๑]    จากนิยามนี้    เราสามารถวิเคราะห์สุนทรียศาสตร์ว่าเกี่ยวข้องกับลักษณะที่น่าชื่นชมหรือน่าพึงพอใจในสิ่งสวย งามในธรรมชาติหรืองานศิลปะ ฯลฯ 

ในปี พ.ศ. ๒๕๖๑    ผู้เขียนได้มีโอกาสได้ไปเยือนดอยม่อนแจ่มแห่งนี้และได้รับรู้ความงามทางประสาทสัมผัสของตนเอง  แม้ทิวทัศน์รอบตัวจะไม่ถึงกับสวยงามตระการตาจนน่าตื่นตลึง    แต่ก็เป็นสถานที่ที่เหมาะอย่างยิ่งสำหรับการพักผ่อนหย่อนใจ ช่วยให้เราสามารถใช้ชีวิตโดยปราศจากความเครียดได้  อาศัยความเชื่อมั่นในตนเอง   ความเพียรพยายามในทำงานตลอดทั้งปี  ตลอดจนมีสติสัมปชัญญะเท่าทันต่อความทุกข์ที่เคยผ่านมาในชีวิต ด้วยเหตุผลเหล่านี้ ผู้เขียนตัดสินใจถ่ายทอดบทความเรื่อง Aesthetics of mind in Mon cham (สุนทรียภาพแห่งจิตมนุษย์ในม่อนแจ่ม) โดยอาศัยการแสวงหาคำตอบจากแหล่งความรู้ผ่านประสาทสัมผัสโดยตรง   กระบวนการวิเคราะห์ในบทความนี้น่าจะเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาสุนทรียศาสตร์ และสามารถนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันท่ามกลางโลกออนไลน์ ที่เปลี่ยนแปลงไปทุกวินาทีได้เป็นอย่างดี

๒.ที่มาของความรู้ของจิตมนุษย์ในม่อนแจ่ม 

๒.๑ ความจริงของสรรพสิ่ง

ในวิชาปรัชญานั้น ความจริงของสรรพสิ่งมีทั้งความจริงโดยสมมติและปรมัตถ์(ความจริงแท้)  สำหรับม่อนแจ่มนั้น ถือเป็นหมู่บ้านหนึ่งที่ตั้งอยู่บนยอดดอยม่อนแจ่ม     ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเทือกเขาสุเทพหรือดอยสุเทพอันทอดยาวไกล   โดยยอดดอยม่อนแจ่มตั้งอยู่ในพื้นที่ของหมู่บ้านม้งหนองหอย  ตำบลแม่แรม อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่   ซึ่งถือเป็นความจริงโดยสมมติ(สมมติสัจจะ).    

มอนแจ่มตั้งอยู่ในโครงการหลวงหนองหอย    บนที่ภูเขาสูงที่อดีตเคยผ่านการหักร้างถางผงจนกลายเป็นพื้นที่เกษตรกรรม ครอบคลุมพื้นที่ภูเขาหลายลูก พื้นที่ส่วนใหญ่มักลาดเอียงไปทางทิศตะวันออก  ทำให้สามารถมองเห็นพระอาทิตย์ขึ้นในยามเช้า  หากมองจากยอดเขาฝั่งทิศตะวันตก   ที่นี่มีอากาศเย็นตลอดทั้งปี เหมาะแก่การทำแปลงเกษตรกรรมเพียงพืชเมืองหนาวเป็นขั้นบันได ตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่โครงการหลวงบนดอย มีถนนคอนกรีตลัดเลาะไปตามไหล่ระหว่างการเดินทาง  เราจะได้ทัศนาวิวทัศน์ที่สวยงามทอดยาวสุดสายตา   สลับกับแปลงปลูกผักเป็นขั้นบันไดที่ลดหลั่นลงไปสู่เชิงเขาเบื้องล่างอย่างเป็นระเบียบเรียบร้อย

เมื่อผิวหนังของมนุษย์ สัมผัสกับสายลมที่พัดขึ้นมาจากเบื้องล่าง เพื่อแทนที่อากาศร้อนบนยอดดอย   กายย่อมรับรู้ความเย็นสบายนั้น ปล่อยวางความทุกข์ที่จมปลักอยู่ในจิต และลดความเร้าร้อนกระวนกระวายลงได้    ซึ่งเป็นประสบการณ์เฉพาะตัวเองที่ผู้อื่น ไม่สามารถรับรู้แทนได้ นอกจากนี้ ดอยม่อนแจ่มยังมีคุณค่าทางธรรมชาติที่เกื้อหนุนชีวิตมนุษย์ กล่าวคือ เป็นภูเขาสูง มีอากาศเย็นสบายตลอดทั้งปีเหมาะสมสำหรับการปลูกพืชฤดูหนาว  เพื่อสู่เลี้ยงคนเมืองที่อยู่เบื้องล่างใช้บริโภคเป็นอาหาร  เมื่อมีคนเดินทางมาเที่ยวชมมาก  อากาศเย็นและวิวสวยมากในยามเช้านำมาสู่การสร้างสถานที่พักในยามเย็น และพักผ่อนอยู่กับธรรมชาติบนยอดดอยม่อนแจ่ม     เพื่อให้ชีวิตได้พักผ่อนกายและจิตวิญญาณ นำมาสู่สถานที่ตากอากาศในวันเสาร์-อาทิตย์    มีสถานีที่ทวนสัญญาณเครือข่ายอินเตอร์เน็ตที่แชร์ความรู้หรือแบ่งปันความรู้  เพื่อสนองความรู้ของมนุษย์ทำให้มนุษย์มีความรู้สึกทางจิตตลอดเวลาว่า    ตัวเองเท่าทันปรากฎการณ์ทางธรรมชาติหรือปรากฎการณ์ในสังคมมนุษย์โลกอยู่ตลอดเวลา   ไม่ว่ามนุษย์จะใช้ชีวิตอยู่ที่ไหนบนพื้นที่ไหนในโลกนี้ก็ตาม สามารถเปิดโทรศัพท์มือถือ ด้วยการอ่านข้อความออนไลน์ผ่านโทรศัพท์มือถือซึ่งเป็นอุปกรณ์ที่สำคัญ    ที่เปลี่ยนคลื่นวิทยุที่ลอยผ่านท้องฟ้าทะลุทะลวงไปทุกคนหนทุกแห่งในพื้นที่โลกมนุษย์นี้ให้กลายเป็นกระแสไฟฟ้าออกมาเป็นภาพและเสียงที่มีการเคลื่อนไหวตลอดเวลา.  

          ๒.๒ จิตมนุษย์  ความจริงของชีวิตมนุษย์ทุกคน ทุกเชื้อชาติ ทุกภาษานั้น      ได้แก่ร่างกาย จิต และเจตสิก สุดท้ายคือนิพพาน ชีวิตของมนุษย์ทุกคนประกอบด้วยกาย และจิตต่างเป็นปัจจัยให้เกิดชีวิตขึ้นมา   จิตอาศัยร่างกายเป็นที่รับรู้เรื่องราวของโลกผ่านอินทรีย์๖ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของร่างกายมนุษย์ ขณะเดียวกันกายอาศัยจิตแสวงหาอาหารมาหล่อเลี้ยงร่างกายเพื่อดำรงธาตุขันธ์มีชีวิตอยู่ต่อไปอีกได้   จิตเมื่ออาศัยร่างกายแสวงหาสิ่งใดมาเป็นอาหารเพื่อหล่อเลี้ยงร่างกาย เจอทั้งสิ่งที่ใช่และไม่ใช่ที่มีรสชาติอาหารที่ถูกต้องกับใจของตน  เมื่อสัมผัสสิ่งที่พอใจก็เกิดอาการยินดีและพอใจแสดงออกมาทางกายของตนเอง    วาจาแสดงความรู้สึกชื่นชมยินดีพอใจในสิ่งที่หาได้ด้วยความคิดที่เกิดจากเหตุผล      แต่ในบางครั้งชีวิตของมนุษย์ ไม่พอใจในสิ่งที่ได้เต็มไปด้วยความทุกข์ในจิตเพราะมนุษย์ทุกคนสัมผัสเรื่องราวต่าง ๆ  ตลอดเวลา        เมื่อสัมผัสแล้วจิตของตนมีความรู้สึกทางจิตที่พอใจบ้างไม่พอใจบ้างอยู่ตลอดเวลา เรื่องราวเหล่านั้นได้แก่หน้าที่การงานที่เกี่ยวข้องกับคนหมู่มาก    ที่มีความนึกคิดด้วยเหตุผลที่แตกต่างกับตามความอยากของจิตตน  ทำให้คนทำงานต้องเหนื่อยล้ากับการแก้ปัญหาซ้ำซากอยู่อย่างนั้นตลอดเวลา  จิตมีความเครียดกับปัญหาที่ต้องแก้ไข ร่างกายย่อมเหนื่อยล้าไม่มีภูมิต้านทานทางร่างกายให้แข็งแรงต่อไปอีกได้  สุดท้ายก็ล้มป่วยลงเพราะร่างกายพักผ่อน  ประสิทธิภาพการทำงานลดลงเพราะขาดสติสัมปชัญญะ แม้จะจิตจะฝืนว่าร่างกายตนเองแข็งแรงก็ตามสุดท้ายต้องหยุดพักเพื่อทำงาน  

           การได้หยุดพักผ่อนจากการใช้ชีวิตในการทำงานได้พักหลับนอนเพียงชั่วคราว   เมื่อหายเหนื่อยล้าก็เดินทางจากไป. หมู่บ้านแห่งนี้จึงจัดเป็นรมณียสถานอันน่ารื่นรมย์  ที่มนุษย์จะแสวงหาความสุขการปล่อยว่างอารมณ์หรือเรื่องราวเกี่ยวกับความเครียดที่มีที่มาจากการทำงานอันเป็นความทุกข์ของชีวิต เป็นต้น   กำเนิดแม่น้ำสา และน้ำตกแม่สา เคยเป็นพื้นบนภูเขาสูงที่ราษฏร์ได้เข้าหักถางพงษ์เพื่อใช้ปลูกพืช    ทำไร่เลื่อนลอยจนสภาพขาดแร่ธาตุที่อุดมสมบูรณ์ หมดประโยชน์ที่ปลูกพืชทำไร่เลื่อนลอยอีกต่อไป   จากที่หักล้างว่างเปล่าจนหมดประโยชน์จนกลายเป็นปัญหา   นำมาสู่การคิดพัฒนาม่อนแจ่มให้เป็นที่ปลูกพืชเมืองหนาว เพื่อชีวิตที่ยั่งยืน พอเพียง พึ่งพาอาศัยตนเองได้   ในยามตนพบวิบากกรรมจนไม่สามารถพึ่งพาอาศัยตนเองได้ จึงมาสู่การพัฒนา     ที่ปลูกผักในฤดูหนาวจากแปลงผักในพื้นที่สูงหรือภูเขาสูงเพื่อปลูกผักในฤดูหนาวที่ได้รับการส่งเสริมจากโครงพระราชดำริของพระบามสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ฯ รัชกาลที่ ๙ ในศูนย์พัฒนาโครงการหนองหอย.  

๓.Aesthetics of mind in Mon cham 

(สุนทรียภาพแห่งจิตมนุษย์ในม่อนแจ่ม)

          ที่มาของความรู้มนุษย์มาจากประสบการณ์ของประสาทสัมผัสหรืออินทรีย์ ๖      มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตประกอบด้วยและจิตมนุษย์ โดยจิตอาศัยร่างกาย เป็นสะพานรับรู้เรื่องราวต่าง ๆ   ของโลก เมื่อผู้เขียนรับรู้เรื่องราวของดอยม่อนแจ่มผ่านโลกออนไลน์  ภาพถ่ายและวีดีโอของดอยม่อนแจ่มล้วนแต่เป็นภาพที่สวยงามหลายภาพเป็นเป็นหมอกควันลอยผ่านภูเขาสูงมาก ในยามเช้ามีแสงพระอาทิตย์สาดส่องลงมาสู่ก้อนเมฆ ความรู้เห็นดอยม่อนแจ่มผ่านโลกออนไลน์คงยังไม่เพียงพอที่ให้เข้าจริงผ่านประสบการณ์ทางสัมผัสของฉัน เพราะขาดสภาพการณ์อื่น ๆ ทางประสาทสัมผัสที่ฉันจะรับรู้ได้ ไม่ว่าจะเป็นเสียงลมพัดจากเชิงเขาสู่ปลายยอดดอย       กลิ่นดอกไม้นานพันธ์ที่มนุษย์รังสรรค์ปลูกขึ้นให้สวยงามให้มนุษย์ชื่นชมทางตาไม่เพียงพอ ยังถ่ายรูปเก็บไว้ในโทรศัพท์มือถือ   สถานแห่งนี้มีภาพสวยงามมากมายในโลกออนไลน์    การศึกษาปรัชญาเป็นเรื่องของแนวคิดของมนุษย์เพื่อเสนอประเด็นในเรื่องความจริงต่าง ๆ           ที่เป็นความรู้ผ่านประสบการณ์ของมนุษย์  เมื่อมีประสบการณ์ในผัสสะสิ่งใด    ย่อมให้ความสนใจใคร่รู้เกี่ยวกับสิ่งนั้นว่าความจริงคืออะไร  รู้ได้อย่างไร สิ่งนั้นมีความงามหรือความดีอะไร เป็นต้น จิตจึงมนุษย์หาเหตุผลของคำตอบมีจุดเริ่มต้นจากประสาทสัมผัสของตนเอง   แต่เมื่อคิดหาเหตุผลจนกลายเป็นหลักความรู้และความจริงแล้ว ก็ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของวิชาการต่าง ๆ   นำแนวความคิดของปรัชญาสาขานั้นไปพัฒนาต่อยอดความรู้         เพื่อทำให้เกิดองค์ความรู้ใหม่และนำไปใช้ประโยชน์แก่มนุษย์และสังคมมนุษย์ เมื่อตัวเองนั่งบนยอดดอยม่อนแจ่ม บนที่สูงสามารถมองจากที่สูงจะมองเห็นแปลงผักที่ปลูกเป็นขั้นบันไดจัดระบียบได้สวยงาม กินเนื้อที่กว้างไกลสุดลูกตาที่จะมองเห็นสามารถละทิ้งอารมณ์ของความทุกข์ที่สั่งสมมายาวนานในจิตของตัวเองจากการทำงานจากความพอใจชีวิตจากอุปสรรคปัญหาทางอารมณ์ของมนุษย์ด้วยกัน.  

การเป็นนักวิชาการทางปรัชญานั้น   หากเราได้ยินได้ฟังหรือได้เห็นความจริงผ่านโลกออนไลน์         เราจะใช้จิตตัวเองนึกคิดเอาว่า  เป็นความรู้และเป็นความจริง    โดยไม่อาศัยประสาทสัมผัสนั้นไม่ได้ยาก  ที่จะใช้เป็นเหตุผลอธิบายให้ถึงความจริงให้เป็นปรัชญาได้ เพราะยังขาดองค์ประกอบของความรู้ที่สำคัญในทางปรัชญาโดย กลิ่น รสชาติ    อุณหภูมิที่มาสีร่างกาย (โผฏฐัพพะ) ของบรรยายกาศ หูได้ยินเสียงลมพัดในยามค่ำคืน    ยากจะเข้าถึงความจริงทางปรัชญาด้วยเหตุผลอย่างสมเหตุสมผล ในการตัดสินความรู้เกี่ยวกับสุนทรียศาสตร์ของความงามตามธรรมชาติบนดอยม่อนแจ่ม.        

บรรณานุกรม

[๑] http://www.royin.go.th/dictionary/สุนทรียศาสตร์