แนวคิดทางญาณวิทยา : เราจะรู้ได้อย่างไรว่ารัฐพุกามโบราณเคยมีอยู่จริง ?

  แนวคิดทางญาณวิทยา :  เราจะรู้ได้อย่างไรว่ารัฐพุกามโบราณเคยมีอยู่จริง? 

Epistemological concept: How do we know if the ancient state of Bagan ever actually existed?

 บทนำ                   

          ในแวดวงวิชาการด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีเอเซียตะวันออกเฉียงใต้  จะยอมรับ "การมีอยู่ของอาณาจักรพุกามโบราณ"   ผ่านการอ้างอิงตำรา เอกสารหรือการจำลองพื้นที่บนแผนที่ดิจิทัล (เช่น Google Maps) จนทำให้นักศึกษาส่วนใหญ่เกิดความเชื่อโดยปริยายว่ารัฐแห่งนี้เคยมีอยู่จริงในอดีตก็ตาม 

             ทว่า เมื่อพิจารณาตามนัยแห่ง "ปรัชญาพุทธภูมิ"  ชีวิตมนุษย์ประกอบด้วย "นามและรูป"  (กายและจิต)  ซึ่งอิงอาศัยกัน  จิตอาศัย "อายตนะภายใน" (ตา หู จมูก ลิ้น กายและใจ)  ของร่างกาย เป็นสะพานเชื่อมเพื่อรับรู้ปรากฏการณ์รอบตัว  แล้วบันทึกสิ่งเหล่านี้ไว้เป็น "สัญญา"  (หลักฐานทางอารมณ์) แต่มนุษย์มิใช่เพียงผู้รับรู้ข้อมูลเท่านั้น    หากแต่เป็น "นักคิดโดยกำเนิด"  ที่นำการรับรู้มาขบคิดและตีความต่อทันที   

          สอดคล้องกับหลัก "กาลามสูตร"  ที่พระพุทธองค์ทรงสั่งสอนว่าเมื่อเราได้ยินเรื่องราวใด ๆ  ที่สืบทอดกันมาผ่านตำรา  คัมภีร์หรือคำบอกเล่าของครูบาอาจารย์ เป็นต้น  ไม่พึงปลงใจเชื่อสิ่งใดเพียงเพราะสืบทอดกันมาผ่านคัมภีร์ ตำรา หรือคำบอกเล่าของครูบาอาจารย์ วิญญูชนพึงตั้ง "ข้อสงสัยเชิงปรัชญา"ไว้ก่อน      เพื่อเข้าสู่กระบวนการสืบสวน และรวบรวมหลักฐานเชิงประจักษ์  แล้วจึงนำข้อมูลเหล่านั้นมาวิเคราะห์ ด้วย"เหตุผล" เพื่อขจัดความคลุมเครือให้สิ้นไป 

 

๑.ปัญหาญาณวิทยาเกี่ยวกับความจริงที่สมมติกับอคติของปุถุชน   

               ในทางปรัชญาพุทธภูมิ    ญาณวิทยา (Epistemology) มุ่งแสวงหาคำตอบต่อคำถามพื้นฐานว่า "เรารู้ได้อย่างไรว่าสิ่งนั้นเป็นความจริง ?" 

          เมื่อเรากล่าวถึงอาณาจักรพุกามโบราณในฐานะ "รัฐอธิปไตย"  ที่เคยสถาปนาตนเองเป็นรัฐเอกราช    ดำรงความรุ่งโรจน์อยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง แล้วเสื่อมสลายไปจากการรุกรานของจักพรรดิมองโกล  อาณาจักรพุกามจึงเป็นสภาวะการเกิดขึ้น  ตั้งอยู่และดับไปนี้ ในทางปรัชญาพุทธภูมิ  จัดเป็น "สมมติสัจจะ" (ความจริงระดับสมมติ)  ที่ไม่เที่ยงแท้เป็นไปตามกฎไตรลักษณ์ 

              ปัญหาสำคัญคือ   มนุษย์ปุถุชนเกิดมาพร้อมกับ "อวิชชา" (ความไม่รู้)    กอปรกับข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในที่ไม่สามารถหยั่งรู้อดีตหรือพื้นที่ห่างไกลด้วยตนเอง  อีกทั้งยังมีอคติจากความรัก ความกลัว  ความเกลียดชัง ทำให้ขาดปัญญาญาณในการแยกแยะระหว่างความจริงระดับสมมติและความจริงขั้นปรมัตถ์  การคาดคะเนจากสิ่งที่ได้ยินได้ฟังมานั้น จึงมักนำไปสู่การด่วนสรุปและการตัดสินความจริงที่ผิดพลาด ก่อให้เกิดความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินมีมูลค่าหลายแสนล้านบาทต่อปี 

๒. การรื้อถอนเทวสิทธิ์และข้อจำกัดของประสาทสัมผัส

            ในยุคก่อนพุทธกาล  ความรู้ในอนุทวีปอินเดียผูกขาดโดยระบบเทวสิทธิ์ เช่น ความเชื่อเรื่องพระพรหมสร้างมนุษย์และวรรณะ    และการตรากฎหมายวรรณะ เพื่อรองรับความเชื่อและบังคับใช้กฎหมายวรรณะ  ที่ริดรอนสิทธิเสรีภาพประชาชน ด้วยการห้ามประชาชน สมสู่ (ร่วมประเวณี)กับคนต่างวรรณะ และห้ามปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่นด้วยการลงโทษประชาชนด้วยการเนรเทศออกไปจากสังคมตลอดชีวิต  คนเหล่านี้จึงสร้างสังคมของตนเองขึ้น ที่เรียกว่า "พวกตระกูลต่ำ"     

           เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงตั้งข้อสงสัยเชิงญาณวิทยา ต่อความชอบธรรมของเทวสิทธิ์ เนื่องจากไม่สามารถพิสูจน์ หรือสื่อสารได้จริง  ประกอบกับกษัตริย์ในวรรณะขัตติยะ มีข้อจำกัดในการทำพิธีบูชายัญตามคัมภีร์พราหมณ์  พระองค์จึงทรงเลือกวิถีแห่งการตรัสรู้และเกิดปัญญาญาณเชิงประจักษ์ (ทิพยจักษุ)  พบว่า มนุษย์มิได้เกิดจากเทวบัญชา แต่เป็นไปตามกฎแห่งกรรมและเหตุปัจจัยของรูปและนาม

   กระบวนการนี้ชี้ให้เห็นว่าการรับรู้ปรากฏการณ์ธรรมชาติ หรือปรากฏการณ์ทางสังคม เช่น การก่อตัวของรัฐพุกาม  มนุษย์มักใช้ประสาทสัมผัสรับรู้ข้อมูล มาบันทึกไว้เป็นหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจ  แต่เนื่องจากพยานวัตถุและประสาทสัมผัสมีความแปรปรวน และมีข้อจำกัดอย่างยิ่ง หากเราเชื่อตามคำบอกเล่าหรือพยานบุคคลเพียงปากเดียวโดยไม่มีหลักฐานเชิงประจักษ์มาค้ำจุน      ความรู้นั้นย่อมขาดความน่าเชื่อถือและตกอยู่ภายใต้อคติ เพื่อปกป้องผลประโยชน์ส่วนตน 

๓.โครงสร้างทางญาณวิทยา ๔ มิติในการตรวจสอบการมีอยู่จริงของอาณาจักรพุกาม 

             เมื่อมนุษย์มีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในและอคติชอบแสดงทัศนะของตนในเรื่องต่าง ๆ  โดยอาศัยปฏิภาณเชิงตรรกะและคาดคะเนความจริง      คำอธิบายด้วยเหตุผลมักผิดพลาดและไม่สมเหตุสมผล    วิญญูชนอย่างเจ้าชายสิทธัตถะย่อมทรงไม่เชื่อถือความคิดเห็นนั้นว่าเป็นความจริง   เพื่อพิสูจน์ว่าสิ่งต่าง ๆ มีอยู่จริงหรือไม่ ?  นักปรัชญาและนักประวัติศาสตร์ต้องวิเคราะห์ผ่านกรอบโครงสร้างญาณวิทยา ๔ มิติ ดังนี้  

๓.๑ ต้นกำเนิดของความรู้ (Origin of Knowledge)  ความรู้ของอาณาจักร มีต้นกำเนิด ๒ ทางหลักคือ ผัสสะทางตรงโดยการสัมผัสรับรู้ผ่านประสบการณ์ตรงของมนุษย์   ผู้ลงพื้นที่จริง  และผัสสะทางอ้อม(การรับรู้ผ่านเอกสาร  บันทึกประวัติศาสตร์จารึก และสื่อดิจิทัล) การเริ่มต้นตั้งข้อสงสัยตามหลักกาลามสูตร ช่วยให้เราไม่ด่วนสรุป ความรู้จากต้นกำเนิดทางอ้อม   แต่ใช้เป็นประตูนำสู่การสืบเสาะหาพยานหลักฐานขั้นต่อไป

๓.๒ องค์ประกอบของความรู้ (Components of Knowledge)  การที่จะเกิดความรู้ที่สมบูณณ์เกี่ยวกับอาณาจักรพุกาม  ต้องประกอบด้วย  

             ๑.เจ้าของความรู้  (Subject)   ตัวผู้ศึกษาหรือผู้แสวงหาความรู้ที่มีจิตเป็นผู้รับรู้  

             ๒.สิ่งที่ถูกรู้  (Object)    สภาพทางกายภาพของพุกามหรือสิ่งต่าง ๆ     เช่น โบราณสถาน   เจดีย์นับพันองค์ สภาพภูมิศาสตร์ ดินร่วนปนทรายและแม่น้ำอิรวดี   

         ๓.เนื้อหาความรู้ (Content) บริบททางสังคม วิถีเกษตรกรรม  ชลประทาน สภาพอากาศ  และแรงจูงใจทางศรัทธาในการสร้างศาสนสถาน

๓.๓ วิธีการแสวงหาความรู้ (Methodology of Inquiry)      ผู้เขียนได้ประยุกต์ใช้ ทฤษฎีความรู้เชิงประจักษ์" โดยถือหลักว่า  ความรู้ที่เที่ยงตรงต้องเกิดจากประสบการณ์ตรงผ่านประสาทสัมผัสที่สั่งสมอยู่ในจิตใจ          

บันทึกเชิงประจักษ์  : การเดินทางสู่ดินแดนแห่งเจดีย์หมื่นองค์ 

             เมื่อวันที่ ๑๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๐ เวลา ๑๐.๓๐ น. ผู้เขียนออกเดินทางจากท่าอากาศยานนานาชาติดอนเมือง มุ่งหน้าสู่ท่าอากาศยานนานาชาติมัณฑะเลย์และเดินทางถึงในเวลา ๑๒.๓๐ น  หลังเสร็จสิ้นกระบวนการตรวจคนเข้าเมือง   คณะของผู้เขียนได้เดินทางต่อด้วยรถบัสไปยังเมืองพุกาม (Bagan)  ซึ่งเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรพุกามโบราณ  คิดเป็นระยะทาง ๑๘๒.๙ กิโลเมตร  ใช้เวลาเดินทางประมาณ ๓ ชั่วโมง ๒๕ นาที จนกระทั่งเข้าเช็กอิน ณ  ที่พักเวลา ๒๑.๐๐ น.  

           ตลอดเส้นทางอันยาวนาน   ประสาทสัมผัสของผู้เขียนบันทึกข้อมูลเชิงประจักษ์ ซึ่งสะท้อนโครงสร้างทางกายภาพและวิถีชีวิตทางสังคมของเขตมัณฑเลย์ในตอนกลางของสหภาพเมียนมาร์ได้อย่างชัดเจน : 

             ภูมิทัศน์และวิถีเกษตรกรรม โดยพื้นที่ส่วนใหญ่ในเขตมัณฑะเลย์ มีลักษณะเป็นดินร่วนปนทราย   สภาพอากาศค่อนข้างแห้งแล้งและเป็นป่าโปร่ง  ทว่ากลับมีการจัดการบริการระบบชลประทานและคลองส่งน้ำ ที่มีประสิทธิภาพ  เอื้อให้เกษตรกรสามารถทำนาข้าวขนาดใหญ่ได้  รวงข้าวสีทองที่เริ่มสุกสะท้อนว่าอัตลักษณ์สำคัญของเมียนมาคือสังคมเกษตรกรรมที่พึ่งพาตนเองด้วยพลังธรรมชาติ   

           สภาพแวดล้อมทางกายภาพและวิถีชนบท แม้สภาพพื้นดินในเขตพุกามจะแห้งแล้ง แต่ยังคงอุดมไปด้วยพืชพรรณไม้นานาพันธ์  ระบบชลประทานเลียบทุ่งนาช่วยผันน้ำไว้ใช้ยามขาดแคลน เมื่อยามย้ำค่ำมาถึงชุมชนรายทางยังคงปราศจากไฟฟ้าใช้ มีเพียงแสงไฟดวงเล็ก ๆ หน้าบ้านของชาวบ้านท่ามกลางบรรยายกาศที่มืดครึ้ม  เมื่อเปรียบเทียบกับชนบทในประเทศไทย    ประเทศไทยถือว่ามีความพร้อมด้านระบบสาธารณูปโภค ทั้งน้ำประปา และไฟฟ้า  ที่สะดวกสบายกว่าหลายพื้นที่ในภูมิภาคเอเซียตะุวันออกเฉียงใต้  

                เส้นทางแม่น้ำอิรวดีและธรรมชาติบริสุทธิ์  ทางขวามือของการเดินทาง ผู้เขียนมองเห็นแม่น้ำอิรวดี(IrrawaddyRiver/ Ayeyanwady)  ไหลผ่านเป็นสายยาว   สัญญาณชี้ให้เห็นว่า รถบัสกำลังมุ่งหน้าไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้  เมื่อเลี้ยวออกจากถนนสายหลักเข้าสู่ถนนชนบท สายลัดที่ยังไม่ได้ลาดยาง  ทำให้ได้สัมผัสวิถีชีวิตของชาวบ้านอย่างใกล้ชิด  ผู้คนดำเนินชีวิตท่ามกลางธรรมชาติอันบริสุทธิ์ริมทุ่งนา มีการปลูกต้นตาลเป็นทิวแถว  ไร้สิ่งปรุงแต่งทางวัตถุ และปัญหาสุขภาพ ที่เกิดจากการพึ่งพาสุรา เพื่อดับความทุกข์ทางโลก 

     

            ตามคำสอนของพระพุทธเจ้า อาณาจักรพุกามโบราณนั้นเป็นสิ่งไม่เที่ยงแท้ เมื่อเกิดขึ้นแล้ว    ก็คงอยู่ในสภาพของความเป็นรัฐนั้นชั่วระยะเวลาหนึ่ง แล้วจึงเสื่อมสลายไปตามกฎธรรมชาติ   ดังนั้นอาณาจักรพุกามโบราณจึงเป็นเพียงความจริงที่สมมติขึ้น   เราไม่ควรยึดติดกับการมีอยู่ของอาณาจักรพุกามโบราณแห่งนี้ แม้ว่าเราจะยอมรับความจริงของการดำรงอยู่ของอาณาจักรพุกามโบราณตามหลักอภิปรัชญาโดยปริยายก็ตาม   อย่างไรก็ตาม เมื่อผู้เขียนและมนุษย์ทุกคนเกิดมา โดยความไม่รู้ความเป็นจริงของอาณาจักรพุกามโบราณ เพราะมนุษย์ทุกคนมีอายตนะภายในร่างกายที่มีข้อจำกัดในการรับรู้เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นอดีต เช่น การเกิดขึ้นของอาณาจักรพุกามโบราณ หรือเหตุการณ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นในที่ห่างไกลหรือเหตุการณ์ที่ผู้เขียนไม่เห็นว่าเกิดขึ้น  เป็นต้น ดังนี้ กล่าวคือ

        ต้นกำเนิดของความรู้มนุษย์      โดยทั่วไป ความรู้ในศาสตร์ต่าง ๆ  เช่น ศาสนาพราหมณ์ พระพุทธศาสนาและปรัชญาคือความรู้ของมนุษย์  ปัญหาว่ามนุษย์เป็นเจ้าของความรู้ได้อย่างไรหรือมนุษย์เป็นต้นกำเนิดความรู้ได้อย่างไร   เมื่อผู้เขียนได้ยินข้อเท็จจริงเรื่องมนุษย์เจ้าของความรู้ด้านปรัชญาและพระพุทธศาสนาแล้ว ผู้เขียนมิได้เชื่อข้อเท็จจริงในเรื่องนี้ทันที      ผู้เขียนสงสัยไว้ก่อน จนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมพยานหลักฐานของเรื่องนี้    เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว    ความรู้ของมนุษย์มีต้นกำเนิดมาจากไหน ?  เมื่อศึกษาประเด็นนี้จากหลักฐานในพระไตรปิฎกมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย    ผู้เขียนพบความจริงว่า แต่เดิมชาวอนุทวีปอินเดียเชื่อว่าพระพรหมและพระอิศวรสร้างมนุษย์จากพระวรกายของพระองค์เอง รัฐสภาแห่งราชวงศ์ศากยะได้บัญญัติกฎหมายและธรรมเนียมปฏิบัติเกี่ยวกับวรรณะ เพื่อให้มนุษย์ที่พระพรหมสร้างขึ้นปฏิบัติหน้าที่ตามวรรณะของตน  ซึ่งนำไปสู่การละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรง เนื่องจากกฎหมายดังกล่าวมีสภาพบังคับสำหรับพลเมืองให้ปฏิบัติตามกฎหมาย กล่าวคือ ห้ามการแต่งงานข้ามวรรณะและห้ามปฏิบัติหน้าที่ของวรรณะอื่น ทำให้ประชาชนไม่สามารถเลือกเส้นทางชีวิตของตนเองได้   ต้องปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมายวรรณะ  เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงเห็นปัญหาของจัณฑาล ที่พวกเขาถูกพระพรหมลงโทษ โดยพระองค์ทรงสั่งให้สังคมขับไล่พวกเขา ออกจากบ้านเรือนไปตลอดชีวิต เจ้าชายสิทธัตถะทรงสงสัยถึงการมีอยู่ของพระพรหมและพระอิศวร เนื่องจากพระองค์ทรงไม่สามารถสื่อสารกับพระพรหมผ่านพิธีบูชายัญได้ กฎหมายวรรณะกำหนดเงือนไขห้ามบุคคลจากวรรณะอื่นมิใช่พราหมณ์ประกอบพิธีบูชายัญขอพรเทพเจ้าได้ เจ้าชายสิทธัตถะประสูติวรรณะกษัตริย์มิใช่พราหมณ์ พระองค์จึงทรงไม่สามารถทำพิธีบูชายัญได้  

          การปฏิบัติตามมรรคมีองค์ ๘ ของพระพุทธเจ้าทำให้รู้ว่า มนุษย์ไม่ได้ถูกพระพรหมสร้างขึ้นมาจากร่างกายของพระองค์อย่างใด แต่พระองค์ทรงมีดวงตาทิพย์เห็นวิญญาณของมนุษย์ที่ตายแล้ว ออกจากร่างกายไปเกิดใภพภูมิอื่นต่อไป  ชีวิตมนุษย์เกิดจากปัจจัยทางร่างกายและจิตใจ ปัจจัยทั้งสองนี้ มีส่วนทำให้เกิดการรับรู้เรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้นในชีวิตเพราะธรรมชาติของมนุษย์มีอายตนะภายในร่างกาย ซึ่งเป็นสะพานเชื่อมระหว่างสิ่งแวดล้อมที่อยู่ล้อมรอบตัวมนุษย์ อาจจะเป็นปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ และเหตุการณ์ทางสังคมของมนุษย์ที่เกิดขึ้น   เช่น ชุมชนการเมืองของอาณาจักรพุกามโบราณที่เกิดขึ้น  เป็นต้น เมื่อมนุษย์ได้รับรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง จิตใจของมนุษย์ก็จะยอมรับเรื่องราวเหล่านั้นมาสั่งสมเป็นหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจ แต่ธรรมชาติของจิตใจมนุษย์ที่จะคิดจากหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจ เพื่อหาเหตุผลมาพิสูจน์ความจริงของคำตอบในเรื่องนั้น หากผลการวิเคราะห์หลักฐานยังไม่ชัดเจน เพราะมนุษย์มักมีอคติต่อกันและมักมีข้อจำกัดในการรับรู้ผ่านอายตนะภายในร่างกายของตนเอง  ทำให้นักปรัชญาเกิดความสงสัยในข้อเท็จจริงและอยากแสวงหาความรู้ในเรื่องนั้นเพิ่มเติม  ก็จะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐานในเรื่องนั้น เมื่อมีหลักฐานเพียงพอ ก็จะใช้เป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐานต่าง ๆ เพื่อหาเหตุผลมาอธิบายความจริงของคำตอบในเรื่องนั้น ตัวอย่างเช่น เมื่อมนุษย์รับรู้ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติของแผ่นดินไหว หรือ ภูเขาไฟระเบิดแล้ว จิตใจของมนุษย์ก็จะเก็บเรื่องราวเกี่ยวกับปรากฏการณ์แผ่นดินไหวหรือภูเขาไฟระเบิด มาสั่งสมเป็นหลักฐานทางอารมณ์ในจิตใจของตนแล้ว  ก็จะใช้เป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐานที่มีอยู่ในจิตใจนั้น เพื่อหาเหตุผลอธิบายความจริงของคำตอบในเรื่องแผ่นดินไหวหรือภูเขาไฟระเบิดนั้น แต่หลักฐานที่มีอยู่ไม่เพียงพอ ที่จะหาเหตุผลมา อธิบายความจริงของคำตอบในเรื่องเหล่านี้ได้  เพราะมนุษย์มีข้อจำกัดในการรับรู้ปัจจัยต่าง ๆ ที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหวหรือภูเขาไฟระเบิด ซึ่งเป็นภาวะที่เกิดขึ้น  แล้วคงอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง และเสื่อมลงไปจากการรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสของมนุษย์  อีกทั้งมนุษย์เกิดมาโดยขาด  จึงไม่สามารถอธิบายความจริงของสิ่งเหล่านี้ได้  เป็นต้น    

           ดังนั้น ในการศึกษาปัญหาความจริงของอาณาจักรพุกามโบราณนั้น เป็นปัญหาทางอภิปรัชญาที่เกี่ยวพันกับชีวิตมนุษย์โดยตรง และ นักประวัติศาสตร์จะยอมรับความจริงเกี่ยวกับอาณาจักรพุกามโบราณโดยปริยายก็ตาม  อย่างไรก็ตามคำสอนของพระพุทธเจ้าทรงสอนว่า เมื่อได้ยินความเห็นที่สืบทอดกันมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน จากตำราเรียนหรือความเห็นของครูบาอาจารย์ อย่าเชื่อว่าเป็นความจริง เราควรสงสัยไว้ก่อน จนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน  เมื่อมีหลักฐานเพียงพอแล้ว   ก็นำมาวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้จากหลักฐาน เพื่อหาเหตุผล มาอธิบายความจริงของคำตอบเกี่ยวกับอาณาจักรพุกามโบราณ หากไม่มีหลักฐานมาพิสูจน์ความจริง การรับฟังหลักฐานเพียงคนเดียวว่าเป็นความจริงนั้น   มักจะขาดความน่าเชื่อเพราะ มนุษย์มีจำกัดของอายตนะภายในร่างกายของมนุษย์ในการรับรู้สิ่งต่าง ๆ ที่อยู่ห่างไกล              ไม่เห็นเหตุการณ์ในเรื่องนั้น หรือให้ข้อเท็จจริงด้วยอคติต่อผู้อื่น     เพื่อปกป้องผลประโยชน์ของตนเอง เพื่อป้องกันการโต้เถียงว่าข้อเท็จจริงจริงหรือเท็จ  เพื่อตัดสินข้อเท็จจริงด้วยเหตุผลที่ถูกต้อง บริสุทธิ์และยุติธรรมกับทุกฝ่าย      เพื่อแก้ปัญหาในความน่าเชื่อของหลักฐานซึ่ง ก็คือ  พยานผู้เห็นเหตุการณ์ในเรื่องนี้หรือไม่ ?      นักปรัชญาแก้ปัญหาโดยกำหนดทฤษฎีความรู้ต่าง ๆ ขึ้นมา  เพื่อวิเคราะห์ที่มาความรู้ของมนุษย์ในเรื่องราว หรือเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในสังคมมนุษย์      ที่มนุษย์ต้องเผชิญโดยตรงหรืออ้อมไมjว่าจะเป็นจริงหรือเท็จตลอดเวลา ดังนั้น เมื่อผู้ฟังได้ยินข้อเท็จจริงใด ๆ ไม่ควรเชื่อทันที ควรสงสัยไว้ก่อน จนกว่าจะได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงและรวบรวมหลักฐาน มาวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้ เพื่อหาเหตุผล มาพิสูจน์ความจริงในเรื่องนั้นอย่างสมเหตสมผล 

        แต่ในการเขียนบทความนี้  ผู้เขียนได้ใช้ทฤษฏีความรู้เชิงประจักษ์มีแนวคิดว่า"ความรู้ที่แท้จริงจะต้องรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสของมนุษย์เท่านั้นจึงจะถือเป็นความรู้ที่แท้จริงในเรื่องนั้น"  ตามทฤษฎีความรู้ข้างต้น   ผู้เขียนตีความว่าบ่อเกิดความรู้ของมนุษย์เกี่ยวกับความจริงของชีวิตนั้น   ต้องเป็นผู้มีความรู้จากประสบการณ์ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสและสั่งสมในจิตใจเท่านั้น นักปรัชญาเห็นว่าบุุคคลนั้นจึงจะเป็นประจักษ์พยานที่จะสามารถยืนยันข้อเท็จจริงได้  ความรู้ของผู้เขียนที่ใช้ในการเขียนบทความเกียวกับปัญหาญาณวิทยาของอาณาจักรพุกามโบราณ ไว้อย่างชัดเจน และน่าเชื่อถือได้ คือ ความรู้จากประสบการณ์ชีวิตผ่านประสาทสัมผัสและสั่งสมไว้ในจิตใจของตน กล่าวคือเกิดขึ้นเมื่อผู้เขียนเดินทางไปในเมืองพุกามโบราณ ทำให้จิตใจของผู้เขียนใช้อายตนะภายในเชื่อมโยงกับโบราณสถาน ที่มีการสร้างเจดีย์หลายพันองค์ทั่วเมืองพุกามโบราณ    และสั่งสมอารมณ์ของเจดีย์เป็นหลักฐานในจิตใจ และนำหลักฐานเหล่านั้นเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์โดยอนุมานความรู้  เพื่อหาเหตุผล มาพิสูจน์ข้อเท็จจริงของคำตอบว่าเป็นเจดีย์ในพระพุทธศาสนา แต่องค์ประกอบของโครงสร้างของความรู้ยังไม่สมบูรณ์จึงไม่สามารถอธิบายเรื่องจริงได้อย่างเต็มที่  โดยเฉพาะแรงจูงใจในสร้างรัฐโบราณล้วนน่าศึกษาหาความจริงทั้งสิ้น เพราะทุกอย่างเกิดขึ้น ตั้งอยู่และดับไปในวัฏจักร  ที่ไม่สิ้นสุดนี้ทำให้ผู้เขียนสงสัยในสิ่งเห็นได้ 

๓.๔ ความสมเหตุสมผลของความรู้  การตระหนักรู้ว่า ภาพถ่าย วีดีโอหรือบันทึกของนักท่องเที่ยว  ยังขาดองค์ประกอบสำคัญ เช่น สภาพของอุณหภูมิ กลิ่น อากาศหรือจิตวิญญาณ แห่งศรัทธาของผู้คนยุคนั้นในการสร้างโบราณสถานนี้   การสรุปความจริง จึงต้องใช้ การอนุมานเชิงเหตุผล นำหลักฐานปฐมภูมิ (เจดีย์ จารึก ชลประทาน)มาเชื่อมโยงกับบริบททางประวัติศาสตร์  เพื่ออธิบายว่าอาณาจักรพุกามไม่ได้เป็นเพียงตำราเล่าข่าน  แต่เคยมีโครงสร้างสังคม สถาบันการเมืองและเศรษฐกิจอยู่จริงในระดับสมมติสัจจะ 

สรุป  

                 การตอบคำถามที่ว่า  "เรารู้ได้อย่างไรว่ารัฐพุกามโบราณเคยมีอยู่จริง"  ในทางญาณวิทยาในปรัชญาพุทธภูมิและประจักษ์นิยม คือการไม่หยุดอยู่เพียงการ "ฟังตามกันมา"  หรือเชื่อตามสื่อดิจิทัล  แต่เป็นการใช้ข้อสงสัย เชิงปรัชญานำทางไปสู่การแสวงหาหลักฐานเชิงประจักษ์ ผ่านผัสสะและการลงพื้นที่จริง

         แม้ในทางประมัตถ์  อาณาจักรพุกามจะตกอยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์ คือเกิดขึ้น ตั้งอยู่และเสื่อมสลายไปตามธรรมดา    แต่ในระดับสมมติสัจจะ   พยานวัตถุ โครงสร้าง ชลประทาน และเจดีย์ที่ยังคงปรากฏให้สัมผัสได้ในปัจจุบัน  เป็นหลักฐานยืนยันอย่างสมเหตุสมผลว่า รัฐพุกามโบราณเคย ดำรงอยู่จริงในประวัติศาสตร์มนุษยชาติอย่างแน่นอน